O‘SHANDA HAM KUZ EDI

Saida Zunnunova

Nizom institutdan qaytganda oyisi ichkari uyda kim bilandir gangur-gungur gaplashib o‘tirardi. Ona uning sharpasini darrov sezdi. Suhbatini to‘xtatib, odatdagidek yengil, sharpasiz qadamlar bilan uning yoniga keldi.
— Keldingmi, bolam?
— Him, yaxshi o‘tiribsizmi?
— Shukur. Mehmon bor.
— Kim?
— Lutfi opoqing.
— A?! — Nizom endigina yechgan kostyumini negadir qaytadan kiydi, — nega? Nega kiritdingiz?
— Jim. Uyat bo‘ladi. Qarindoshlarinikiga kelgan ekan, ko‘chada ko‘rishib qoldik. O‘zim olib kirdim uyga. So‘rashib qo‘y..
Nizomning rangi oqarib ketgan edi. Bahri xola jonsiz, qaltiragan qo‘llari bilan uning yelkasidan silab, sekin shivirladi:
— Jon bolam, gina saqlashni o‘rganma. Hammasi o‘tib ketdi. Uyigacha kirgan odamga qattiq gapirish, so‘rashmaslik odobdan emas. Meni hijolatga qo‘yma.
Bahri xolaning muloyim, mehribon ko‘zlari o‘g‘liga yolborib qarar, Nizomning yuragida qancha alam, g‘azab yotgan bo‘lsada, bu ko‘zlarga qarshi bir nima deyolmasdi. Bahri xola mehmon huzuriga kirib ketdi.
— Nizomjon ekan. O‘qishdan keldi. Bu yil oxirgi kurs. Kiraver, bolam, opoqing bo‘ylaringni bir ko‘rib qo‘ysin.
Ostonada Nizom paydo bo‘ldi. Mehmonning lablari pirpiradi. Nizomning avzoyiga qarab, kulishini ham, so‘rashishini ham bilmay, oxiri burni tagidagi ikki dona tishini ko‘rsatib iljaydi, o‘rnidan turdi.
— Omonmisan, Nizomjon?
— Keling. Yana nimaga...
— Bolam! — Nizom sakrab o‘rnidan turgan onasining ko‘zlariga bir qaradi-yu, shaxt o‘girilib chiqib ketdi. U to‘xtamadi, orqasiga ham qaramadi. Uylaridan ancha
olislab ketganini ham bilmay qoldi. Nimagadir chekkisi keldi. Yo‘l chetidagi budkadan bir dona sigaret olib, hiyobonning bir chetidagi bo‘sh skameykaga borib o‘tirdi. Hozir uning ko‘ngli bo‘m-bo‘sh, huddi mana shu sokin, kuzgi hiyobonga o‘xshab qolgandi. Sigaret olibdi-yu, gugurti yo‘q. Sigaret donasini barmoqlari bilan ezg‘ilab, atrofga alangladi. O‘tib ketayotgan bir yigitdan tutashtirib oldida, qattiq so‘rdi. Burni, og‘zidan buralib chiqqan achchiq tutun hushini o‘ziga keltirganday bir oz yengillashdimi, sekingina entikib qo‘ydi. Uning ko‘ziga yana burni tagidagi ikkita tishini ko‘rsatib iljaygan bashara ko‘rinib ketdi. Uning bag‘ri butunligini shafqatsizlik bilan tortib olgan bu ayolni ko‘rishga Ni-zomning toqati yo‘q edi. Hozirku aqli-hushi bor, kap-katta yigit. U vaqtlarda go‘dak edi. Na ota-onaning hidiga, na ularning bag‘rida erkalanishga to‘ygan edi. Ana shu bag‘ri tosh ayol, ma’sumgina bir go‘dakning erkalikka, erkalanishga bo‘lgan haddiga birinchi bo‘lib tirnoq botirgan, chang solgan edi. Bahri xola juda yuvosh, birovdan ozor ko‘rsa ham ozor bermaydiganlardan. Nizomni ham shunaqa tarbiyalashga harakat qilardi. O‘sha paytlarda qancha qiynalsa ham Lutfixonga bir og‘iz qattiq gapirmagandi. Mana, hozir ham uyiga olib kirib mehmon qilib o‘tiribdi.
O‘sha paytlarda ular bir mahallada yashashardi, Lutfixonning Sodiq degan o‘g‘li bilan Nizom o‘rtoq edi. Sodiqlarning hovlisi ancha katta bo‘lgani uchun sabzi, po-midor ekishar, sigir boqishardi. Onasi, birovning qo‘lidan ishini olgin, mehnatdan qochma, erinma, deb ko‘p nasihat qilgani uchun Nizom Sodiqqa doim yordamlashar, sigir o‘tlatar, ko‘kat yular, qarashgani-qarashgan edi. Shuning uchun bo‘lsa kerak, Lutfixon uni yaxshi ko‘rar, kirib qolsa, ming o‘rgilib, ming aylanardi.
Nizomning dadasi kasalligi tufayli erta pensiyaga chiqqan, yolg‘iz onasi ishlardi. U ayollar ko‘ylagini juda chiroyli tikardi. Ishxonadan kelgandan keyin ham mashina tepgani-tepgan edi. Nizom bolalarning kattasi, o‘shanda oltinchi sinfda o‘qirdi. Ukasi bilan singlisi hali kichkina edilar. Birdan ularning boshiga og‘ir tashvish tushib qoldi. Dadasi qazo qildi. Bir oyning ichida onasi cho‘pdek bo‘lib ozib ketdi. Nizom endi dad-si qolib, onasiga achinar, u yig‘lasa, chidayolmas, bag‘riga kirib yupatgisi kelar, lekin dilidagi gaplarni aytolmay, qo‘shilishib yig‘lardi, xolos. Bir kuni onasi Nizomning boshini silab, ko‘zlariga tikildi-yu, orqasiga qoqib dedi:
— Bor, bolam, o‘rtoqlaring bilan o‘ynab kel. Avji o‘ynab o‘yinga to‘ymaydigan paytlaring. Bor, o‘rgilay.
Nizom ko‘chaga chiqdi. Dadasi o‘lgandan beri o‘ynamaganini ham shunda sezdi. Sekin Sodiqlarnikiga kirdi. Lutfixon so‘rida eri bilan qotgan jo‘xorilarni uqalab o‘tirardi.
— Voy kel, Nizomjon, bormisan?
Nizom salom berib, so‘rining bir chekkasiga o‘tirdi.
— O‘rtog‘ing xozir kelib qoladi. Magazinga makaronga chiqazuvdim.
Shu payt ko‘chada birdan to‘polon bo‘lib qoldi. Nima gap ekan, deb hammalari barobar yugurib chiqishdi. Darvoza tagida qog‘ozga o‘rog‘liq makaron sochilib yotar, Sodiq bo‘lsa qandaydir bir notanish bola bilan mushtlashardi. Ular huddi jo‘jaxo‘rozga o‘xshab bir-birlariga tashlanishar, hansirashar, atrofda bo‘lsa bolalar qichqirishardi. Nizom nima gapligini surishtirmasdan, begona bolani do‘pposlay ketdi. Sodiq ikkalasi uni tuproqqa belashib rosa urishdi. Sodiqning oyisi bilan dadasining bezrayib kulib turganini ko‘rgan yo‘lovchi kishi g‘uldirab kelib, jahl bilan ularni ikki yoqqa ajratdi. Begona bola yig‘lab usti-boshini qokdi-da, birdan yugurib qochib ketdi. Sodiq bilan Nizom kula-kula hovliga kirishdi. O‘g‘lining zo‘ravonligidan otasining og‘zi qulog‘ida, Lutfixon bo‘lsa o‘g‘lining yelkasiga urib changlarini qoqar ekan, Nizomni ham erkalab qo‘ydi:
— Chinakam do‘stisan-da, o‘g‘limning. O‘rtoq degan shunaqa bir-birining yonini oladi-da. Nega mushtlashding o‘zing, kimning bolasi u, — deb o‘g‘liga yuzlandi Lutfixon.
— Qaysi kuni ko‘chada pomidor sotib o‘tirganimda ikki kilo pomidor olgan edi. Bugun magazinda ko‘rib, pomidor tamom bo‘ldimi deyman, juda qimmatfurush ekansan, desa bo‘ladimi. Og‘zingni yum, desam vaysayapti, chayqovchi, deydi.
Lutfixon o‘g‘liga mehr bilan qarab turib iljaydi:
— O‘la qolsin. Ajab qilibsan urib!
Shu kuni Nizom uyiga kirsa, onasining qovog‘i soliq.
— Men odam boqdim desam, kuchuk boqibman-da, — dedi birdan uning zardasi qaynab. — Sendaqa bolam yo‘q mening, ko‘zimga ko‘rinma hozir. Uyalmasdan mushtlashib yuribdi-ya...
Nizom bir nafas serrayib turdi. Onasi darrov eshita qolibdi. Bahri xola uning aftiga qaramadi. Qo‘lidagi kosadagi suvni hovliga sepib yubordi-da, borib jiz-biz qilayotgan qozonni kovladi. Nizom onasining avzoyiga zimdan qarab qo‘yib, uyga kirgani yuragi betlamadi. Sekin qaytib chiqib ketdi. Yana Sodiqlarnikiga kirdi. Ular makaron qovurma yeb o‘tirishardi. Lutfixon aylanib o‘rgilib uni ovqatga taklif qildi.
— Ola qol, ol, jonim. Nasibang qo‘shilgan ekan. Nima balo, tumshayib qolibsan?
— Oyim urishib berdilar, — dedi Nizom yig‘lamsirab. U onasidan hech qattiq gap eshitmagani uchunmi, juda og‘ir botgandi.
Lutfixon bir xo‘rsinib oldi-da:
— Peshanang ham qursin, — dedi achingannamo, — onasizliging yetmasmidi, Hudo otangdan ham ayirdi. Endi chidaysanda, bolam.
Nizom yalt etib Lutfixonga qaradi. Uning ko‘zlarida ham hayronlik, ham qo‘rquv bor edi.
— Nima deyapsiz?
— Voy, bilmasmiding? Qaerdan ham bilasan sen bechora. Sening onang chaqaloqligingda o‘lib kettan bolam. Bu onang o‘gay. Agar seni turtkilasa, indamay biznikiga chiqib kelaver. O‘rtog‘ing bilan yuraverasan.
Nizom o‘shanda qaysi ahvolga tushganini bilmaydi. Qichqirdimi, chinqirdimi, yig‘ladimi hali-hali bilmaydi. Har qalay, bu uning uchun kutilmagan dahshat edi. Yugurib hovlilariga kirdi. Sochiq yuvayotgan Bahrixonning oldiga borib, yosh yuqi ko‘zlarini tikib chinqirib so‘radi:
— Ayting, ayting, siz mening oyimmasmisiz? Nega aldaysiz?! Qani mening oyim?!
Bahrixonning rangi dokadek oqarib ketdi. Qo‘lidagi kir shalop etib tog‘oraga tushdi. Ko‘pik qo‘li bilan uni mahkam quchoqladi.
— Bekor gap! Qaysi noinsof aytdi? O‘zim tuqqanman seni, o‘zim!
Nizom siltanib uning quchog‘idan chiqdi. Onasi uning ko‘ziga birinchi marta begona, yot ko‘rindi o‘shanda. Mehribonchiliklarining hammasi endi yuzakidek, uning go‘dak qalbidagi kemtikni to‘ldirolmay qoldi. Onasining yalinib yolborishi, yig‘lashiga qaramay, chopqillab chiqib ketdi. Bahri xola ko‘cha boshigacha ergashib, quvlab bordi. Uning ketidan ukalari ham yig‘lab ergashib borishardi. Lekin Nizom qaramadi. Chopqillagancha ketaverdi. Kechqurun uni Sodiq topib keldi. Topib keldi-yu, o‘zlarinikiga olib kirib ketdi. Buni sezgan Bahri xola ularnikiga chikdi. Lekin Nizomni uyga yashirib qo‘yishgan edi. Nizom uyda turib onasining yig‘laganlarini eshitdi. Yuragi g‘alati bo‘lib ketdi, yugurib chiqqisi keldi-yu, begona degan sovuq bir so‘z uni yana o‘rniga mixlab qo‘ygandek jilolmadi. Onasi chiqib ketdi. Boshini egib yig‘lagancha chiqib ketdi. O‘shanda ham kuz, avji uzumlar pishgan payt edi. Ertalab Lutfixon bir tog‘ora uzumni uning boshiga qo‘yib, Sodiqqa qo‘shib bozorga jo‘natdi. O‘sha kuni Nizom birinchi marta maktabga bormadi. Baxrixon qidirib maktabdan topolmabdi. Ko‘rganlar uni bozorga ketganligini aytib qo‘yishibdi. Bir vaqt Nizom bilagidan kimningdir yumshoqqina ushlaganini sezib o‘girildi. Bu onasi edi.
— Esingni yedingmi, bolam? O‘qishing-chi? O‘qishing nima bo‘ladi?
Nizom to‘nglik bilan javob berdi:
— Bormayman. Menga baribir endi.
— Bekor aytibsan. Menga baribir emas, men onangman, bolam.
— Yolg‘on gapirmang. Bormayman, baribir. Mening hech kimim yo‘q.
— Odamlarni qaratma, yur, qo‘zim.
Haqiqatda atrofga odamlar yig‘ila boshlagan edi. Nizom:
— Meni tinch qo‘ying! — deb baqirdi-yu, odamlar orasiga kirib ko‘zdan yo‘qoldi. Bahri xola tarozi ushlab turgan Sodiqqa ma’yus, sovuq nazar bilan qarab qo‘yib, asta yurib ketdi. Kechqurun u yana Sodiqlarnikiga chiqdi. Nizomni yana uyga yashirib qo‘yishdi.
— Nasihat qilish o‘rniga shunaqa qilasizlarmi, — derdi Bahri xola kuyib. — Axir men kelganimda sakkiz oylik edi. Dadasi bechora boqolmay qiynalib ketgan ekan. O‘zim ham go‘r og‘zidan qaytarib olganman. Eti suyagiga yopishib qolgan ekan. Bu bolalarimga o‘shanchalik mehnatim sinmagan. U yosh bolalik qilyapti. Lekin menga farqi yo‘q sira. Bolalarimdan kam ko‘rgan emasman. Kechasi bilan mijja qoqmadim. Otasining arvohi ham chirqillab yurgandir...
Nizomning yuragi allanechuk bo‘lib ketdi. Chiqqisi keldi-yu, lekin chiqolmadi. U kechadan beri o‘z onasini tasavvur qilishga urinardi. Surati bormikan...
— Juda kuyavermang. Siznikiga kirmasa, biznikida yurar, — deb yupatgan bo‘ldi Sodiqning dadasi.
— Nega siznikida yuradi? O‘z uyi, onasi, ukalari turib-a!
— Boshqa joylarda yurgandan ko‘ra, biznikida yurgani yaxshiroqmasmi? Chiqmay qayoqqa boradi, chiqadi-da, bir kun, — deb bidirladi Lutfixon.
— Hech qaerda yurmaydi. Uyga kiradi. O‘qishidan qolmasligi kerak. Ukalari ham kechasi bilan menga qo‘shilishib uxlashmadi. Ra’no sira ovqat yemayapti.
Nizomning yana chiqqisi keddi. Lekin yana jilolmadi.
— Men o‘zim aytar edim. Vaqti bilan aytar edim. Hali u go‘dak. Nimani biladi. Hozir shu go‘dakning ko‘nglini sindirish kimga kerak bo‘lib qolibdi. Kecha ishga ham borolmadim. Uni topmagunimcha bormayman ham. Sodiqjon, o‘rgilay sendan, bor, topib kel. Bo‘lmasa militsiyaga xabar beraman. Yuragim yonib ketyapti. O‘zim zo‘rg‘a yurgan edim. Men ham yotib qolsam, bu go‘daklarga kim qaraydi?
Nizom yana bir talpindi. Lekin yana to‘xtab qoddi.
— Onasining suratini ayab-asrab berkitib qo‘yibman. Uy ko‘rganda aytarman, derdim. Yoniga bir suyanchiq, ovunchoqni tayyorlab qo‘yib aytarman derdim. Mana buni uyingga kattaytirib osib qo‘y, tug‘ib bo‘yingni, baxtingni ko‘rmagan bu bechora hech bo‘lmasa suratidan qarab tursin, deyman deb o‘ylardim...
Nizom otilib hovliga chiqib qolganini o‘zi bilmay qoldi. U hansirar, yig‘lardi. Bahri xola uni bag‘riga bosdi.
— Bolam, bolaginam, bolajonim, — Bahri xolaning butun vujudi titrardi. Issiq ko‘z yosh tomchilari Nizomning yuziga tushdi. Nizom bu gal indamadi. Sekin-sekin yurib, onasining pinjida uyiga chiqib ketdi.
O‘shanda Ra’noning sevinganlari. Nizomning yonidan sira ketmas, endi hech qayoqqa bormaysizmi, biz uxlamadik, ayam ko‘p yig‘ladi, deb bijirlardi. Lekin Nizomning xayoli boshqa narsada edi. U onasining suratini ko‘rmoqchi. Uni dunyoga keltirgan, uni tuqqan onasi qanaqa edi? Kechadan beri o‘z tashvishi bilan bo‘lib qozon osmagan Bahri xola ovqatga unnab yubordi. U dam-badam Nizomga mehribonlik bilan jilmayib qarab qo‘yardi. Nizomning tomog‘idan ovqat ham o‘tmadi.
— M-menga, — dedi u duduqlanib, — suratni ko‘rsating. Surati bor ekan-ku, oyimning!
— Xo‘p, o‘rgilay. Oldin ovqatni yegin. Men sen uchun asrab qo‘yganman. Ol, jonim, ovqatni ye.
Birdan Nizomning xo‘rligi keldi. Yig‘lab turib qaysarlik bilan chinqirdi:
— Nega shu vaqtgacha aytmadingiz? Nega meni aldadingiz?
Bahri xola yana uni bag‘riga bosib shivirladi:
— Bolapsham, hali sen nimani bilasan?! Men senga yaxshilik qilaman, dedim, o‘g‘lim. Senga oson bo‘lsin, dedim.
Shundan keyin u ichkari uyga kirib ketib sarg‘ayib ketgan qog‘ozga o‘rog‘liq ikkita surat ko‘tarib chiqdi. Bittasida yoshgina qiz iljayib turardi. Ikkinchisida farqini yondan ochgan, iroqi do‘ppi kiyib, bir o‘rim sochini oldiga tashlagan yoshgina juvon Nizomga juda-juda tanish ko‘zlari bilan ma’yus termilardi. Nizom uzoq tikilib qoldi. Lekin yig‘lamadi. Bahri xola sekingina uf tortdi. Nizomning qo‘lidagi suratlarni astagina oldi-da, ehtiyotlik bilan qog‘ozga o‘rab uyga olib kirib ketdi.
Nizomning xayolida bu voqealar huddi kechagina o‘tganday jonlanib, hammasi bir-bir esiga kelaverdi. Endi u Bahri xolaning sabri-toqatiga, mehriga tan be-rar, o‘sha paytda uni qiynaganlarini eslab, o‘zi azob chekardi. Ozmuncha ta’nalar qildimi? Ketidan ozmuncha yugurtirdimi? Nima, Bahri xola bolaga zor xotinlardan emasdi-ku! Oldida o‘zi tuqqan bolalari bor edi. Ularni katta qilguncha sochining qorasi qolmadi. Xotinlarga o‘xshab ikkita ayol bilan bir zumgina gaplashib o‘tirolmasdi. Ishga borar, uyida ham tinmay ish tikardi. Bolalarni o‘ksitgisi kelmasdi. Nizom institutga kirayotgan kunlari-chi! Imtihonni Nizom emas, onasi berayotganday edi. Doim tashvishda, ilinjda, qo‘rquvda o‘tkazdi o‘sha kunlarni. Nizom ishlayman, desa unamadi, o‘qiysan deb turib oldi. Mana endi bo‘lsa uylantirishning tashvishida. Ba’zan o‘g‘lining ko‘ngliga sekingina qo‘l solib ham ko‘radi... Nizomning ko‘ziga yana xunuk iljayib turgan Lutfi xolaning og‘zidagi ikkita tish ko‘rinib ketdi. Nega uni haydab chiqarmadi? Onasi qanday qilib uning basharasiga qarab o‘tiribdi ekan. Toqatini qarang-a! Nizom o‘sha paytda onasining tortgan azoblari uchun ham bu ayolni haydab chiqarmaganiga afsuslanardi. U otadan ayrilgan bir paytda uni onasidan ham ayirgan edi bu ayol. Kichkinagina yuragiga qancha o‘kinch, qancha armon to‘ldirgan edi. Unda yosh go‘dak edi. Xaqiqatni bilmaslik uning bolalik baxti edi. Ana shu baxtdan mahrum qilgan edi uni bu xotin. Agar hozir bilganda, albatta, qancha azob chekmasin, Bahri xolani o‘shanchalik qiynamasdi. Bahri xolaning bezovta bo‘lga-nichalik bor ekan. Mana, Sodiq hali ham o‘sha-o‘sha. Tayin bir joyda ishlamay, oldi-sotdi qilib yurgani yurgan.
— Nizomjon, nima qilib o‘tiribsiz bu yerda? Nizom seskanib ketdi. Oldida munkaygan bir kampirni qo‘ltiqlab sumka ko‘tarib olgan qo‘shnilari Nurxon turardi.
— -Oyingiz qidirib yuribdi. Ra’noni bir yoqqa, ukangizni bir yoqqa jo‘natib, o‘zi ko‘chada o‘tiribdi.
Nizom sakrab o‘rnidan turdi-yu, unga hech narsa demasdan jadal yurib ketdi. Yana qiynadimi onasini? Bu munis, mehribon ayolning mehnati, muhabbatiga shumi javobi? Yo‘q, mana hozir yetib boradi. Hozir!
Nizomning qalbida farzandlik tuyg‘ulari jo‘sh urib ketgandi. Uning lablari beixtiyor shivirlardi.
— Oyijon, oyijon. Meni kechiring. Sizni tashvishga qo‘ygan bo‘lsam, kechiring. Qo‘rqmang, tashvishlanmang. Endi bag‘ringizdan hech qayoqqa ketmayman, hech qayoqqa...

*          *        *

MEVSİMLERDEN SONBAHARDI

Saida Zunnunova

         Nizam enstitüden döndüğünde annesi içeride birisiyle oturmuş öteberiden sohbet ediyordu. Annesi oğlunun gelişini hemen fark etti. Sohbeti kesip her zamanki gibi sessiz, hafifi adımlarla onun yanına geldi.

         — Geldin mi evladım?
         — Evet geldim. İyi misiniz?
         — Şükür. Misafirimiz var.
         — Kim?

         — Lütfiye ablamız.

         — O mu? Nizam çıkardığı elbisesini yeniden giydi.

         — Niçin? Onu niçin evimize aldınız?

         — Sessiz. Ayıp olur. Akrabalarına gelmiş. Sokakda karşılaştık. Ben alıp getirdim eve. Sen de hal hatır sor. Nizam’ın rengi soluvermişti. Bahriye teyze dermansız, tştreyen elleriyle onun omuzlarını tutup yavaşça fısıldadı:

         — Canım evladım, kin tutmayı öğrenme. Hepsi geldi, geçti. Evine gelen kişiye sert konuşmak, hatırını sormamak bizim ahlakımıza uymaz. Beni utandırma.

         Bahriye teyzenin yumuşak bakışlı, şefkatli gözleri oğluna adeta yalvarırcasına bakıyor, Nizam’ın kalbinde nice elem ve öfke olsa da bu gözlere karşı bir şey diyemezdi. Bahriye teyze misafirin yanına girdi.

         — Nizam’ımız. Okuldan geldi. Bu yıl son sınıfta. Gir oğlum, ablamız boyunu görsün bir kerecik.

         Kapıda Nizam göründü. Misafirin dudakları titredi. Nizam’ın canının sıkıldığını gçrünce durakladı. Sonra yerinden doğrulup gülümsedi.

         — İyimisin, Nizam evladım?

         — Gelsenize. Yine niçin...

         — Evladım!
         Nizam sıçrayıp ayağa kalkan annesinin gözlerine bir baktı ve sert hareketlerle çıkıp gitti. Durmadı ve arkasına bile bakmadı. Evlerinden ne kadar uzaklaştığının farkında değildi. Nedendir bilmedi ya canı sigara istedi. Yol kenarındaki büfeden bir tek sigara aldı. Parkın bir köşesindeki banka oturdu. Şimdi onun gönlü bomboştu. O kadar durgun bir hali vardı ki parkın sonbahardaki haline benziyordu. Sigara almıştı ama kibriti yoktu. Sigarayı parmaklarıyla ezip etrafa bakındı. Yoldan geçen bir delikanlıdan rica edip sigarasını yaktı, sert bir nefes çekti. Ağzından, burnundan kıvrılarak çıkan acı dumanlar aklını başına getirmiş gibi biraz rahatladı. Yavaşça bir nefes alıp bıraktı. Gözünün önüne yine burnunun altında yalnız iki dişi kalmış, onları göstere göstere gülen sevimsiz yüz geldi. Geleceğe olan inancını ve güvenini acımasızca alan bu kadını görmeye Nizam’ın tahammülü yoktu.  Şimdi aklı başında, koskoca deşikanlı o zamanlar küçücük bir çocuktu. Ne anne babasınının kokusuna ne de onların kucağında sevilmeye doymamıştı. İşte o taş yürekli kadın masum bir yavrunun sevmeye, sevilmeye muhtaç çocuk kalbine ilk tırnakı batıran, acı veren kişi idi. Bahriye teyze ağır başlı, birinden zarar görse de zarar vermeyen insanlardandı. Nizam’ı da öyle yetiştirmeye gayret ediyordu. O zamanlar çok perişan olmuştu ya yine de Lütfiye Teyze’ye kırıcı bir söz bile söylememişti. İşte şimdi de evlerine misafir olup gelmiş, oturuyordu. O yıllarda aynı mahallede oturuyorlardı. Lütfiye Hanım’ın oğlu Sadık’la Nizam arkadaştılar. Sadık’ların evleri ve bahçeleri büyüktü. Orada domates, çeşitli sebzeler ekip inek besliyorlardı. Annesi birinin elinde yükü varsa alıver, işten kaçma, tembel olma diye çok nasihat verdiği için Nizam Sadık’a her zaman yardım eder, ineklerini otlatır, ot yolar, her zaman yanında olurdu. O sebeple olsa gerek ki Lütfiye Hanım onu sever, onunla her zaman yakından ilgilenirdi.
         Nizam’ın babası hastalığından dolayı emekliye ayrılmıştı. Yalnız annesi çalışıyordu. Çok güzel kadın kıyafetleri dikiyordu. İşyerinden geldikten sonra da hep makine başındaydı. Nizam çocukların en büyüğü idi. Altıncı sınıfta okuyordu. Erkek kardeşi ile kız kardeşi henüz küçüktüler. Beklenmedik bir zamanda çok zor duruma düştülerç Babası öldü. Bir ay içinde annesi de annesi de iyice zayıfladı. Elinden bir şey gelmese de Nizam annesine üzülür, o ağlasa dayanamazdı. Kucağına oturup teselli etmek ister lakin içinden geçenleri söyleyemez, annesiyle birlikte ağlardı çaresiz. Bir gün annesi başını okşayıp gözlerine baktı, sırtını sıvazlayıp:
         — Git oğlum. Arkadaşlarınla oyna. Ne kadar oynasan oyuna doymayacak zamanın senin. Hadi git oyna, kurbanın olayım.
         Nizam sokağa çıktı. Babası öldüğünden eri oyun oynamadığının farkına o an varmıştı. Yavaşça Sadıkların evine girdi. Lütfiye Hanımla kocası bahçede oturmuş, yığdıkları mısırları ufalıyor, danelerini koçanından ayırıyorlardı.
         — Ooo Nizam, gel bakayım. Yaşıyor musun sen?
         Nizam selam verip bahçenin bir yanına oturdu.
         — Arkadaşın şimdi gelir. Bakkala makarna almaya gönderdim.

         O anda sokakta bir gürültü koptu. Ne oldu diye hepsi birden dışarı fırladılar. Bahçe kapısının önünde kâğıda sarılı makarnalar saçılmıştı. Sadık yabancı bir çocukla yumruklaşıyordu.  Onlar adeta iki yavru horoz gibi birbiriyle itişiyor, derin derin nefes alıyorlar, etraftaki çocuklar da onlara bağırıyorlardı. Nizam ne olup bittiğini araştırmadan yabancı yabancı çocuğa girişti. Sadık’la ikisi bir olup onu dövdüler, toz toprak içinde bıraktılar. Sadığın annesiyle babasının kayıtsız, gülerek seyrettiğini gören bir yolcu kızgınlıkla onları ayırdı.  Yabancı çocuk ağlayarak üstünü başını silkeledi. Hızla koiarak uzaklaştı. Sadık’la Nizam gülerek avluya girdiler. Oğlunun zorbalığını beğenen babasının ağzı kulaklarındaydı. Lütfiye Teyze ise oğlunun omuzlarına vurup tozlarını silkelerken Nizam’ı da şımartmaktan geri kalmadı:

         — Candan dostuymuşsun oğlumun. Arkadaş dediğin böyle birbirinin yanında olur. Sonra oğluna döndü. “Neden kavga ettiniz? Kimin çocuğu o?” diye sordu Lütfiye teyze.

         — Bir gün sokakta domates satıp oturuyordum. İki kilo domates almıştı. Bugün mağazada gördüm. “Domate bitti mi?” diye sordum. Çok kazıkçısın” demez mi… “Kes sesini” dediysem de susmadı cazgır.

         Lütfiye Teyze oğluna sevgiyle gülümsedi:

         — Tamam anladım. Dövmüşsün ya iyi etmişsin!

         O gün Nizam eve gitti. Annesinin suratı asıktı.

         —  Ben insan büyüttüm sanıyordum, köpek büyütmüşüm. Birden öfkelendi, kızararak devam etti:

          — Senin gibi evladım yok benim. Şimdi gözüme görünme. Utanmadan kavga ediyorsun demek. Senin gibi oğlum yok benim.

         Nizam bir nefes alacak kadar dikildi. Annesi hemen işitmişti olanları. Bahriye Hanım onun yüzüne bakmadı. Elindeki kâsedeki suyu avluya serpti, varıp kaynayıp fokurdayan kazana göz attı. Nizam, annesinin annesinin vaziyetine baktı. Eve girmeyi göze alamadı. Yavaş yavaş geri döndü. Çıkıp gitti. Tekrar Sadıkların evine girdi. Onlar oturmuşlar; makarna ve kavurma yiyorlardı. Lütfiye Hanım biraz düşünüp sevinip onu yemeğe davet etti.

         — Al evladım, al canım. Kısmetinmiş. Ne oldu, böyle üzgünsün?

         — Annemle biraz atıştık dedi Nizam ağlamaklı. O annesinden hiç kötü söz işitmediğinden midir, nedir ona çok dokunmuştu.

         Lütfiye Hanım derin bir ah çekip:

         — Alın yazısı işte dedi acıyan bir tavırla. Annesizliğin yetmez miydi ki Rabbim babandan da ayırdı. Sonunda kaderine razı olacaksın be evladım.

          Nizam, irkilerek Lütfiye Hanım’a baktı. Gözlerinde hem korku hem de şaşkınlık vardı: 

         — Ne demek istiyorsunuz?

         — Vah, bilmiyor muydun? Nerden bilebilirdin ki biçare yavrum. Senin annen daha sen bebekken ölmüştü. Bu üvey annen. Eğer seni itip kakarsa sesini çıkarma bize gel. Arkadaşınla oynarsın.

         Nizam o anda ne yaptığının farkında değildi. Bağırdı mı, hakırdı mı, ağladı mı farkında değildi. Bu söylenenler onun için hiç beklemediği korkunç haberlerdi. Koşarak kendi evlerinin avlusuna girdi. Havlu yıkayan Bahriye Hanım’ın karşısına çıkıp gözyaşlarını tutmaya çalışarak, haykırırcasına sordu:

         — Söyle, söyle, siz benim annem değilmişsiniz? Neden yalan söylediniz? Nerede baenşm annem?

         Bahriye Hanım’ın rengi bembeyaz oldu. Yıkadığı havlu “şap” diye leğene düştü. Köpüklü elleriyle onu sımsıkı kucakladı.

         — Yalan! Hangi vicdansız söyledi? Ben doğurdum seni… Ben doğurdum!

         Nizam silkinip onun kollarından kurtuldu. Annesi ilk kez gözüne yabancı, tanımadığı biri olarak göründü o anda. Sevgi ve şefkati de şimdi yapmacık geliyor, onun çocuk kalbindeki boşluğu doldurmuyordu. Annesinin yalvarıp yakarmasına, ağlamasına aldırış etmeden koşarak çıkıp gitti. Bahriye Hanım sokağın başına kadar arkasına düşüp yetişmeye çalıştı. Arkasından kardeşleri de ağlayarak koşuyorlardı. Lakin Nizam dönüp bakmadı. Koşarak uzaklaştı. Gece Sadık onu bıldu. Kendi evlerine getirdi. Bunu fark eden Bahriye Hanım onların evine vardı. Fakat Nizam’ı evde sakladılar. Nizam, annesinin onların evine gelip ağladığını işitti. Kalbini tuhaf bir duygu kapladı. Koşup karşısına çıkmak istedi ama “üvey” dedikleri soğuk söz onu sanki yerine mıhlamıştı. Kıpırdayamıyordu. Annesi çıkıp gitti. Başını eğip ağlayarak gitmişti. O zaman mevsimlerden güzdü. Üzümlerin tam olduğu zamandı.

         Ertesi sabah Lütfiye Hanım bir leğen üzümü onun başının üstüne yerleştirdi. Sadık da yanındaydı. İkisini pazara gçnderdi. O gün Nizam ilk kez okula gitmemezlik yaptı. Bahriye Hanım okula gittiyse de onu bulamadı. Görenler onun pazara gittiğini söylediler. Bir anda Nizam bileğini yumuşak bir elin kavradığını hissetti. Annesiydi gelen.

         — Aklını mı kaçırdın oğlum? Okulun ne olacak? Nizam sertçe cevap verdi:

         — Gitmeyeceğim. Bundan sonra benim için farkı yok.

         — Boş konuşma. Benim için farksız değil. Ben annenim oğlum.

         — Yalan söyleme. Gitmeyeceğim bundan sonra. Benim hiç kimsem yok.

         — Herkes bize bakıyor, yürü gidelim kuzum.
         Gerçekten etrafa insanlar toplanmaya başlamışlardı. Nizom:
         — Beni rahat bırakın diye bağırdı ve kalabalığa karışıp gözden kayboldu. Bahriye Hanım elinde terazi olan Sadık’tan tarafa üzgün, soğuk bir tavırla baktı. Ağır ağır yürüyüp gitti. Gece yine Sadıkların evine vardı. Nizam’ı yine evde saklamışlardı.

         — Nasihat verecek yerde böyle mi yapıyorsunuz dedi Bahriye Hanım yüreği yanık bir halde.

         — Ben geldiğimde sekiz aylıktı. Babası bakamayıp çaresiz kalmış, perişan olmuştu. Ben ölüm halindeyken alıp baktım. Öyle zayıftı ki eti kemiğine yapışmıştı. Kendi çocuklarıma bile o kadar emeğim geçmedi. Hadi o çocukluk yaptı. Lakin benim için fark etmez. Kendi çocuklarımdan ayırt etmiyorum onu. Gece bir dakika uyuyamadım. Babasının ruhu da mutlaka rahatsız olmuştur herhalde.

         — Çok da dert etmeyin. Size gelmese bizde kalır diyerek yumuşatmaya çalıştı Sadığın babası. 

         — Niye sizde kalacak? Kendi evi, annesi, kardeşleri var ya…

         — Başka yerlerde kalacağına bizde kalması daha iyi değil mi? Kaybolup nereye gidecek, bir gün ortaya çıkar diye söylendi Lütfiye Hanım.

         — Hiçbir yere gitmeyecek. Evine gelecek. Okulundan geri kalmaması gerek. Kardeşleri de dün benimle birlikte uyumadılar. Rana o zamandan beri yemek yemiyor.

         Nizam yine ortaya çıkmak istedi. Lakin yine kıpırdayamadı.

         — Ben kendim söyleyecektim. Vakti gelince söyleyecektim. O daha öocuk. Neyi bilecek. Şimdi bu yavrunun gönlünü yıkmak kime gerekirdi. Dün işe gidemedim. Onu buluncaya kadar da gitmeyeceğim.  Sadık evladım, kurbanın olayım bul gel onu. Olmazsa polise haber vereceğim. Yüreğim yanıyor. Dayanacak gücüm kalmadı. Yatıp kalırsam çocuklarıma kim bakacak?

          Nizam tekrar çıkmayı denedi. Fakat yine yerinden kıpırdayamadı. Bahriye Hanım konuşmaya devam ediyordu:

         — Öz annesinin fotoğrafını itina ile saklıyorum. Evlendiğinde vereyim diyordum. Yanına bir sevgi, bir teselli sözü hazırlayıp vereyim diyordum. Al bunu, büyütüp evine as. Seni dünyaya getirip büyüdüğünü, mutlu günlerini göremeyen bu çaresiz gözler hiç olmazsa resminden sana baksın derim diye düşünüyordum.

         Nizam, hızla atılıp nasıl avluya çıktığını kendisi de anlayamadı. O, hıçkıra hıçkıra ağlıyordu. Bahriye Hanım onu bağrına bastı. 
         — Yavrum, yavrucuğum, canım oğlum. Bahriye Hanım’ın bütün vücudu tir tir titriyordu. Sıvcacık gözyaşları Nizam’ın yüzüne düştü. Nizam bu kez hiç konuşmadı. Ağır ağır yürüyüp annesinin kolunda oradan çıkıp evine gitti.

         Eve vardığında Rana’da bir sevinç bir sevinç… Nizam’ın yanından ayrılmıyordu. “Bundan sonra hiçbir yere gitme, biz hiç uyumadık, annem çok ağladı” diye söyleniyordu. Lakin Nizam’ın aklı, hayali başka şeydeydş. O öz annesinin resmini görmek istiyordu. Onu dünyaya getiren, onu doğuran annesi nasıl birisiydi? Dünden beri onun telaşından yemek pişirmeyen Bahriye Hanım, yemek hazırlamaya başlamıştı. Ara sıra sevgi ve şefkatle Nizam’a bakıp gülümsüyordu. Nizam’ın boğazındansa bir lokma geçmedi.

         — Ba.. Bana.. Bana dedi kekeleyerek. Resmi gösterin. Resmi vardı ya anamın!

         — Tabii oğlum, kurban olurum sana. Önce yemeğini ye. Ben senin için saklıyorum onu. Hadi canım benim. Yemeğini ye.

         Birden Nizam kendini kötü hissetti. Ağlayarak, aksşleşip bağırdı:

         — Neden şimdiye kadar söylemediniz? Neden beni kandırdınız?

         Bahriye Hanım onu bağrına basıp fısıldadı:

         — Güzel evladım, Sen nereden bilecektin? Ben sanin için daha iyi olacağını düşündüm oğlum. Büyüyünce anlaman daha kolay olur diye düşündüm.

         Sonra o içeri girdi. Saramış bir kağıda sarılı iki fotoğraf alıp çıktı. Birinde genç bir kız gülümsüyordu. İkincisinde ise saçını yandan ayırmış, Iraki doppi giymiş, saçının bir örgüsünü öne düşürmüş genç bir hanım, Nizam’a çok yakın tanıdık gelen gözlerle mahzun bakıyordu. Nizam, resimlere uzun uzun baktı. Lakin ağlamadı. Bahriye Hanım ağır bir “of” çekti. Nizam’ın elindeki resimleri yavaşça aldı ve itina ile kağıda sarıp içeriye götürdü.        Nizamın hayalinde bu olup bitenler sanki dün olmuş gibi canlanıp hepsi bir bir gözünün önüne geliverdi.  Şimdi o Bahriye Hanım’ın sabrına, dayanma gücüne, sevgi ve şefkatine bir kez daha inanıyor; o zamanlar onu ne kadar zor duruma düşürdüğünü hatırlayıp vicdan azabı çekiyordu. Onu az utandırmamıştı. Onu arkasından az koşturmamıştı. Neden? Bahriye Hanım çocuk hasreti çeken kadınlardan değildi ki…Yanında kendi dünyaya getirdiği çocukları vardı. Nizamı ve onları büyütürken saçında kara bir tel bile kalmamıştı. Başka kadınlar gibi iki kadınla oturup sohbet etmezdi. İşine gider, gelir; evde de durmaz, dinlenmez dikiş dikerdi. Nizam’ın üniversiteye gireceği günlerdeydi. İmtihana Nizam değil sanki annesi giriyordu. Hep telaşla, sıkıntıyla, korkuyla geçirmişti o günleri. Nizam çalışacağım dese izin vermedi. Okuyacaksın deyip karşı çıktı. Şimdi de evlendirme derdinde. Bazan oğlunun gönül işlerine yavaşça el atıp niyetinini anlamaya çalıştı.

         Nizam’ın gözünün önüne yine Lütfiye Teyzenin gülen çirkin yüzü geldi. Ağzında kalan iki diş görünüyordu. Neden onu kovup çıkarmamıştı… Annesi nasıl oluyor da onun çirkin alnına bakıp oturabiliyordu… Tahammüle bakın ey… Nizam hem  o zamanlar annesinin çektiği azap için hem de bu kadını kovmadığı için üzülüyordu. Babasını kaybetmişken onu annesinden de koparmaya çalışmıştı bu kadın. Küçücük yüreğine o kadar ağır derdi dolduruvermişti. O zamanlar daha çocuktu. Gerçeği bilmemesi onun çocukluk çaşğında mutluluğu içindi.  İşte o mutluluktan onu mahrum eden bu kadındı.  Eğer geröeği şimdi öğrense elbette ne kadar acı hissetse de Bahriye Hanım’a o sıkıntıları yaşatmazdı. Bahriye Hanım’ın kaderinde ıztırap çekmek varmış. İşte Sadık hala aynı. Belli bir işi gücü yok. Bir şeyler alıp satıp geçinmeye günlerini geçiriyordu.

         — Nizom Bey, burada niye oturuyorsunuz? Nizam birden irkildi. Karşısında beli bükülmüş yaşlı bir kadının koluna girmiş, çantasını taşıyan komşuları Nurhan duruyordu. 
         — Anneniz sizi arıyordu. Rana’yı bir taraf, kardeşinizi bir tarafa sizi aramaya gönderdi. Kendisi sokakta oturuyordu. 

         Nizam sıçrayıp ayağa kalktı. Hiçbir şey söylemeden hışımla yürüyüp gitti. Annesini yine mi üzmüştü… Bu sevimli, bu şefkatli kadının emeğine, sevgisine cevabı bu muydu? Şimdi tekrar…

         Nizam’ın kalbinde evlatlık duyguları coşuvermişti. Dudakları gayriihtiyarî söyleniyordu:

         — Anacığım… Anacığım… Beni affet. Seni üzdüysem bağışla beni. Korkma! Üzülme… Bundan sonra bağrından ayrılıp hiçbir yere gitmeyeceğim. Hiçbir yere…

Tercüme: Mahir Ünlü

İnanç, Güven, Umut ve Sevgi

Köy sakinleri yağmur duasına çıkmışlardır. Bütün köy ahalisi toplanır.İçlerinden birinde şemsiye vardır.Bu, inançtır.

Babalar bebeklerini havaya hoplatır, çocuklar gülmekten bayılır. Yere düşeceklerini akıllarına bile getirmezler.Çünkü babaları onu tutacaktır.Bu, güvendir.

Yatağımıza girerken yarın uyanıp yaşamaya devam edeceğimize dair teminatımız yoktur.Ama yine de ertesi güne dair planlar yaparız.Bu, ümuttur.

Hiç görmesek te hatta seslerini duymasak da isimleri aklımıza geldiğinde ya da ufak bir hatıra canlandığın da içimize bir sıcaklık, gülümseme güven, huzur ve rahatlık doğar.Bu, sevgidir.

İnancınızı, güveninizi, ümidinizi, gülümsemenizi ve sevginizi hiç kaybetmemeniz dileğiyle...

Ahmet Hamdi Tanpınar (23.06.1901-24.01.1962)

23 Haziran 1901 tarihinde İstanbul'da doğdu. İstanbul'da Ravaz-i Maarif İbtidaisi'nde, Sinop ve Siirt rüştiyelerinde, Vefa, Kerkük ve Antalya sultanilerinde öğrenim gördü. Baytar mektebini bırakarak girdiği İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi'nden 1923 yılında mezun oldu. Erzurum, Konya ve Ankara liseleriyle, Gazi Eğitim Enstitüsü ve Güzel Sanatlar Akademisi'nde edebiyat öğretmenliği yaptı, aynı akademide estetik ve sanat tarihi dersleri verdi (1932 - 1939). 1939 yılında İstanbul Üniversitesi'ne Yeni Türk Edebiyatı Profesörü olarak atandı. Maraş Milletvekili olarak 1942-1946 yıllarında Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde bulundu. Bir süre Milli Eğitim Müfettişliği yaptıktan ve Güzel Sanatlar Akademisinde eski görevinde çalıştıktan sonra 1949 yılında İstanbul Üniversitesi, Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü'ne yeniden döndü ve bu görevde iken 24 Ocak 1962 tarihinde İstanbul'da öldü.

ESERLERİ
Şiir:
Şiirler (1961 - Bütün Şiirler)

Hikaye:
Abdullah Efendi'nin Rüyaları (1943), Yaz Yağmuru (1955).

Roman:
Huzur (1949), Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1962), Sahnenin Dışındakiler (1973), Mahur Beste (1975), Aydaki Kadın (1987).

Deneme:
Beş Şehir (1946), Yahya Kemal (1967), Edebiyat Üzerine Makaleler (1969), Yaşadığım Gibi (1970).

Tarih:
XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi (1949), Ahmet Hamdi Tanpınar'ın Mektupları (1974 - Der. Z. Kerman).

Hayajonlanmang (Hikoya) - O'tkir Hashimov

Mashoyixlar bilib aytgan ekan: do‘stning eskisi, xotinning yangisi yaxshi bo‘larkan. Yangi xotin degani-chi, yangi kalishga o‘xsharkan, vey! Issiqqina, yumshoqqina. Torgina... Avvalgi xotini sigirmijoz edi. Lapanglab yuradimi-ey, ovqatni pishillab yeydimi-ey... Bunisining yurgani bilin-maydi-ya! Mushukka o‘xshaydi, baraka topgur! Biram odobli, biram mehribon! Ikki gapning birida «jonim» deydi.

Unsizgina pildirab keladi-da, tizzasiga o‘tirib oladi. Tizzasiga o‘tiri-i-i-b, tomog‘ini yalaydi. Shunday qilsa, erkak kishining asabi orom olarmish. Do‘xtir-da, biladi... Avvalgi eri shundoq xotinning qadriga yetmagan ekan, nomard!

Mana, bugun ham divanda o‘tire-e-eb, «Salomatlik» jurnalini o‘qiyotgan ekan. Eri eshikdan kirib kelishi bilan muloyim tovushda so‘radi:

— Yaxshi keldingizmi, jonim?

— Yaxshi, - dedi er, - bugun majlis bo‘ldi.

— Hayajonlanmang, jonim, hayajonlanmang, - dedi xotin. Er hayron bo‘ldi.

— Hayajonlanayotganim yo‘q. Ishxonada majlis bo‘ldi. Majlisda...

— Ana, yana hayajonlanyapsiz! Majlis bo‘lsa bo‘pti-da! Shungayam hayajonlanish kerakmi?

— Hayajonlanayotganim yo‘q, axir! - dedi er battar hayratlanib.

— Qo‘ying, jonim, arzimagan majlis deb hayajonlanmang. Bir marta gapimga kiring. Iltimos, hayajonlanmang!

— Hoy, baraka topgur, hayajonlanayotganim yo‘q!

— Ana, qo‘lingizni paxsa qilyapsiz. Birinchi stadiya. - Xotin uning ko‘ziga diqqat bilan tikildi. - Nima keragi bor ortiqcha hayajonni! — Hayajonlanayotganim yo‘q, dedim-ku! -Er ingrab yubordi. — Hayajonlanayotganim yo‘-o‘-o‘q!

— Ovozingiz titra-a-ab chiqyapti. Demak, hayajonlanyapsiz. Odam hayajonlansa, yurak tez uradi. Yurak tez ursa, tomirdagi qon oqimi kuchayadi. Hayajonlanmang, jonim, hayajonlanmang! O’tiring, tomog‘ingizni yalab qo‘yaman. Faqat hayajonlanmang!

— Hayajonlanayotganim yo‘q, inson, hayajonlanayotganim yo‘-o‘-o‘q!

— Ko‘rdingizmi, ovozingiz borgan sayin baland chiqyapti, jonim. Odam qattiq hayajonlansa shunaqa bo‘ladi. Avval ovozi titrab chiqadi. Keyin balandlashadi. Qon oqimi quchaysa, adrinalin ko‘payadi. Andrialin ko‘paysa, bosim ko‘tariladi. Bosim ko‘tarilsa, qon tomirlari zo‘riqadi. — Xotan azza-bazza yalindi. — Xo‘p deng, jonim, hayajonlanmang!

Er tizzasini mushtladi.

— Hayajonlanayotganim yo‘q, deyman-a, hayajonlanayotganim yo‘q!

— Ana, baqiryapsiz! Ko‘zingiz bejo... Ikkinchi stadiya! Qon tomirlari zo‘riqsa, asab tolalari o‘ladi. Asab tolasi o‘lsa, odam insult bo‘ladi: falaj! Ko‘zi g‘ilay bo‘li-i-ib, og‘zi qiyshayi-i-b qoladi. Oyoq-qo‘li ishlamay qoladi. Men psixiatrman-ku, jonim, bilaman-ku! Xo‘p deng, hayajonlanmang!

- Hayajonlanayotganim yo‘q! - dedi er bo‘kirib. - Hayajonlanayotganim yo‘q, g‘alcha, hayajonlanayotganim yo‘-o‘-q!

- Og‘zingizdan ko‘pik chiqa boshladi. Uchinchi stadiya! Falaj bo‘lsangiz undan nari-ya, jinni bo‘p qolsangiz... Xo‘p deb qo‘ya qoling, jonim, hayajonlanmang!

- Nima? «Jinni?» Kim jinni?! - Er avval stolni mushtladi. Keyin qo‘shqo‘llab sochini yula boshladi. - Hayajonlana-yotganim yo‘q! Do-o-od! Voyd v-a-od! Hayajonlanayotganim yo‘-o‘-o‘-q!

... Hushiga kelib qarasa, xotin narigi xonadan kimgadir telefon qilyapti.

- Allyoyoyo, bu jinnixonami? Florochka, o‘zingmisan, jonim? Hayajonlanma-a-a-ay o‘tiribsanmi? Erimga necha marta aytyap-man: hayajonlanmang, hayajonlanmang, desam, bu yana hayajonlanyapti. Peshonam qursin, avvalgi erim ham hayajonlanib-hayajonlanib, uch oyda jinni bo‘p qoluvdi. Bunisi bir oygayam bormaydi shekilli?.. Nima? Yo‘-o‘-o‘q, u yog‘ini o‘ylab qo‘yganman. Gugurt, pichoq, bolta - hammasini bekitib tashlaganman. Nima deding? Voy, sening eringni uje opkelishdimi? Yana bitta koyka tayyorlab qo‘y, jonim! Erta-indin menikiyam borib qoladi-yov...

Bir İstiklal Kahramanı ve Bir Büyük Şair: ÇOLPAN

 Mahir Ünlü

(Andican, 1893 -1938)

20. yüzyıl Özbek şiirinin en millî şairi Çolpan’dır. Kendisinden sonra yetişen bütün millî şairlerin üstadıdır. Asıl adı, Abdülhamid Süleymanoğlı’dır.

Eserlerinde “Çolpan” mahlasını kullandı. Ve bu nedenle Süleyman Çolpan olarak da bilinmektedir. 1893 yılında Andican şehrinde doğdu. Babası Süleymankul Yunusoğlı, medrese eğitimi görmüş, mürettep divan sahibi bir şairdir. Abdülhamid, önce mahalle mektebinde, sonra Andican medresesinde eğitim gördü; bütün Türk şivelerini, Arap ve Fars dillerini, dinî ve müspet ilimleri öğrendi. Devam ettiği Rus-Tüzem mek-tebinde Rusçayı, bu dil vasıtasıyla Batı edebiyatını ve düşüncesini taradı. Türkistan’da 1905 yılından sonra Ceditçiler tarafından çıkarılan gazete ve dergilerle İsmail Gaspıralı, Mahmudhoca Behbûdî ve Münevver Kaan gibi Ceditçilerin tesiri altında kaldı. Türk dünyasının ve bilhassa Türkiye’nin hayat tarzı ve kültürünü öğrenmeye çalıştı.

1913 yılından itibaren eser vermeye başladı. İlk makalelerini Sadâ-yı Türkistan, Sadâ-yı Fergana ve Türkistan gazetelerinde neşretti. 1914-1917 yıllarında, milliyetperver bir gazeteci olarak tanındı. Devrinin önemli meselelerini, Bahar Avulları, Vatanımız Türkistan’da Temir Yollar, Oş, Doktor Mu-hammedyar, Yılda Bir keçe, Şarq Poezdi Keldi, Şarq Uyğangan, Çimkent, Quturgan Müstemlekeçiler, Yol Esdeligi gibi eserlerinde aksettirdi.

Çolpan’ın sanatkâr olarak tanınmasını sağlayan eserleri, şiirleridir. İlk şiirleri, 1922 yılında, Özbek Yaş Şâirleri adlı antolojide yayımlandı. Aynı yıl, ilk şiir kitabı olan Bulaqlar neşredildi. Sonraki yıllarda Uyğanış (1924) ve Tan Sırları (1926), 1930′lu yıllarda Saz ve Cor adlı şiir kitapları basıldı. İlk üç şiir kitabında, Şark ülkelerini işgal eden sömürgeci Ruslarla İngilizlere duyulan nefret, onlara karşı mücadele duygusu, Rusların baskı, zulüm ve katliamları, Hokand ve Türkistan’ın diğer şehirlerinde dökülen kanlar, Türkistan’ın parçalanması, halkın açlık, sefalet ve çaresizliği, esir Türkistanlıların ümitleri ve yüksek millî şuur, açık veya metaforik olarak ve sanatkârane bir üslûpla dile getirildi. Türkistan’ın parçalanıp Özbek Sovyet Cumhuriyeti’nin kurulmasından sonra takip edilen politikalar karşısında, diğer millî aydınlarla birlikte Çolpan da çaresiz susmak zorunda kalmıştır. 1925 yılında kendisi, “muhit küçli eken, eğdim boynımnı” demek suretiyle sanat anlayışındaki zoraki değişikliği itiraf etmiştir.

Şiirleri yüzünden sekiz defa tutuklandı. Stalin devrinde 1937′de, Taşkent’te yapılan bir yazarlar toplantısında, ‘eserlerinde, ideolojik açıdan komünizm dışı meselelerle uğraştığı için, davaya ihanet ettiğini söyleyerek suçunu itiraf etmesini’ istediler. Çolpan “”Siz beni üç gün içinde islah edemezsiniz”" diye cevap verdi. Aralıksız devam eden baskı ve tehditlerin ardından 14 Haziran 1937 tarihinde, milliyetçi olmak suçundan dolayı “halk düşmanı” olarak tutuklandı ve bir yıldan fazla süren sorgu ve işkencelerden sonra 4 Ekim 1938 tarihinde kurşuna dizilmek suretiyle öldürüldü. Çolpan, bu kanlı dönemde, baskı ve zulümlere rağmen büyük bir edebî miras bırakmış bir şairdir. Şiirin yanında nesirle de meşgul olarak hikâyeler, Halil Fereng, Çörinin İsyanı, Yarqınay, Muştumzor, Ortaq Qarşıbayev, Hücum gibi tiyatro eserleri ve Keçe ve Kündüz adlı bir roman yazdı. Bu romanın Keçe adlı birinci bölümü, 1936 yılında neşrolundu; ikinci kısmı ise kayıptır. Tercüman olarak da Sha-kespeare’in Hamlet, Puşkin’in Boris Godunov ve Dubrovskiy, Gorki’nin Ana adlı eserlerini Özbek diline kazandırdı.

Çolpan’ın şahsı ve eserleri, 1925 yılından baş-layarak 1990′lara kadar Sovyet tenkitçilerinin haksız hücumlanna maruz kaldı. Asıl eserlerinin basılmasına izin verilmedi; sadece Sovyet hayat tarzını öven ve Lenin ve kızıl bayrakla ilgili şiirleri yayımlanarak Çolpan’ın, Sovyet ideolojisine ve sanat anlayışına bağlı eserler veren bir şair olduğu kanaati uyandırılmak istendi.

1990′h yıllarda, Çolpan’ın bütün eserleri yayımlanma imkânına kavuştu. 1991 yılında, Fıtrat ve Abdullah Kadiri gibi haksız yere öldürülen diğer millî aydınlarla birlikte Çolpan’a da uluslararası Nevâî ödülü verildi. Ayrıca Çolpan adına da milletlerarası ödül ihdas edildi, cadde ve kütüphanelere adı verildi.

XAYOLLARGA BO’LAMAN TUTQUN… – O’tkir Hoshimov (Hikoya)

«Ko‘rmay desam, ko‘zim ko‘r emas,
Yurmay desam, oyog‘im butun.
Ammo qalblar ortiq jo‘r emas,
Xayollarga bo‘laman tutqun».
Mirtemir

U ketdi… Yaproqlari oqshom shabadasida ohista silkinib turgan bir tup o‘rik tagidan burilib o‘tdi-yu, muyulishda ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Qarg‘ashoyi ko‘ylagining etagini, o‘ng bilagiga ilib olgan qizil sumkachasinigina ko‘rib qoldim. U ketdi… Quloqlarim ostida anhorning qiqir-qiqir kulgisi-yu, xo‘rsinishga to‘lgan qiz yig‘isi qoldi.
U ketdi-yu, ko‘z o‘ngimda iztirobga to‘lgan, ham yaqin, ham uzoq siymosi qoldi.
…Ko‘zlarimda yosh qalqidimi?! Yo‘q-yo‘q, axir nega endi? U ketdi. U ketdi-yu, xayolimda ham shirin, ham achchiq, ham quvnoq, ham alamli uzuq-yuluq xotiralar qoldi…
…O’shanda men birinchi kursda o‘qirdim. Birinchi imtihonni topshirgan edim. Qiziq, yoshlik ekan-da! Birinchi kurs talabalarining hammasida bo‘ladigan odat menda ham bor edi. O’zimni juda bilimdon, yuqori kursdagilardan ham, goho domlalardan ham ko‘proq narsani biladigan kishi hisoblardim. Ha, men mag‘rur edim. Buning ustiga birinchi imtihondan a’lo baho oldim. Men shod edim, allaqayoqlarga uchgim, baland-baland parvoz etgim kelardi. Gavjum yo‘lkalardan borarkan man, hech kimni ko‘rmas, hech nimani sezmas edim.
Trolleybusga chiqdim. Bo‘sh o‘rindiqqa o‘tirib kitob varaqlay boshladim. Kitob o‘qirdimu satrlar mazmunini o‘zim ham tushunmasdim. Xayollarim olislarga yetaklab ketardi meni.
Yonimga kelib o‘tirgan qizga parvo ham qilmabman. Bir vaqt u piq etib kulib yubordi.
- Odamga qaragingiz ham kelmaydimi, Erkin aka? Cho‘chib o‘girildim.
- Ie, Xolida… — xijolatdan qip-qizarib ketgan bo‘lsam kerak, Xolida yashnab-yashnab kulib yubordi.
Noqulay ahvolda iljayib, unga razm soldim. Hech o‘zgarmabdi. Doim nimanidir kutganday bolalarcha javdirab turuvchi charos ko‘zlari ham, chehrasiga allaqanday soddalikkami, bo‘shanglikkami o‘xshash ifoda beruvchi qalinroq lablari ham o‘zgarmabdi. Bu o‘sha Xolida edi. Bundan yarim yilcha avval o‘zim bilan bir partada — o‘rta maktab partasida o‘tirgan Xolida edi. Hech o‘zgarmabdi… faqat meni «aka» deb ataganiga hayron bo‘ldim. Maktabda bo‘lsa har doim «He bola» deb chaqirardi, shayton qiz!
Xayolimni yig‘ishtirib olmasimdanoq Xolida yana hujumga o‘tdi:
- Ja, talaba bo‘lib… a? O’qishlar yaxshi ketyaptimi?
- Hm, — dedim so‘zimning yarmisini yutib. Men uni «siz»-lashimni ham, «sen»lashimni ham bilolmay, bir zum istihola qilib turdim-da, faqat, gapirish uchungina so‘radim: -Siz qaerda o‘qiyapsiz, Xolida?
Bilmadim, Xolida savolimni eshitmadimi yoki e’tibor bermadimi, yuzini chetga burib, u yoq-bu yoqqa alanglay boshladi. Oldinroqda turgan ayolni chaqirib joy berdi. Men ham darrov turib ketdim. Ikkovimiz yonma-yon turib, anchagacha jim ketdik. Keyin Xolida yana avvalgiday jilmayib so‘radi:
- Shunday qilib, jurnalist bo‘lar ekansiz-da… Ko‘rsam maylimi? — Xolida qo‘limdagi kitobni oldi.- Lui Aragon! Yaxshi yozuvchi bo‘lsa kerak-a?
Men indamay bosh silkib qo‘ydim. Xolida kitobni varaqlarkan, ichidan zachyot daftarim chiqib qoldi. U menga yov qarash qildi. Quyuq qoshlari bir to‘lg‘anib qo‘ydi.
- Ruxsatsiz ko‘rsam xafa bo‘lmaysizmi?
Men, avvaliga, mayli, dedim-u, keyin birdan uning Qo‘llariga yopishdim. Surat! Axir daftar ichida o‘zining surati bor-ku! Ko‘rsa nima xayolga boradi? Bitiruvchilar kechasi o‘tkazilgan kuni sinfdoshlarimiz bilan surat almashgandik, negadir Xolidaning suratini o‘shandan beri yonim-da olib yurardim. Nimaga shunday qilayotganimni o‘zim ham bilmasdim. Faqat… faqat Xolidaning menga boshqacharoq qarab yurishini bolalar shama qilishardi o‘shanda. Menda ham shu qizga nisbatan mehrmi, allaqanday his uyg‘ongandi. Lekin nima uchundir shu topda unga suratini ko‘rsatgim kelmadi.
- Xolida, kechirasiz, mumkin emas, — dedim sun’iy iljayib. Zachyot daftarimni cho‘ntagimga solib qo‘ydim.
- Kechirasiz… Sizning ichki ishlaringizga aralasha olmayman. – Xolida hazillashyaptimi, chindan gapiryaptimi bilolmadim. Oraga tushgan sovuq vaziyatni yo‘qotish uchun tayinliroq so‘z qidirar, ammo tilim kalimaga kelmasdi. Trolleybus Xadraga yaqinlasharkan, «Vatan» kinoteatrining katta-katta afishalari lip etib ko‘rinib o‘tdi.
- Yaxshi kino ketyapti… Tushamizmi?
Men bu gapni ham faqat oradagi o‘sha noqulay vaziyatni buzish uchun aytdim. Dabdurustdan kinoga taklif qilishim Xolidani o‘ylantirib qo‘ydi. Men uning yo‘q deyishini kutib turardim. Ammo yo‘q demadi. Yelkasini uchirib Qo‘ydi.
- Bilmasam.
- Bo‘pti, yuring! — dedim quvonib…
Kinodan chiqib, zinalar yonidagi pastak archa tagida bir oz turib qoldik.
- Erkin aka, bilasizmi… – Xolidaning yonoqlari qip-qizarib ketdi. Bir o‘rim sochining uchini tutamlab turib, tutilib-tutilib gapirdi, – bilasizmi… Man… sizga xalaqit bermaymanmi?
Shu topda u ko‘zimga juda sodda, juda pok, shu bilan birga allaqanday sirli ko‘rinib ketdi. Bu savol oldida o‘zim ham esankirab qoldim.
- Yo‘g‘-e, nimaga endi?..
- Bo‘lmasa… kelar haftaning shu kuni, shu soatda, shu yerga kelsam yo‘q demaysizmi?..
Xolida battar qizarib ketdi. Quyuq qayrilma kipriklari yuziga to‘kildi.
- Xolida, kelasizmi, rostdan kelasizmi? – dedim sevinib.
- Men ketdim! Xayr!
Xolida yerdan ko‘z uzmay keskin burildi-da, kelib to‘xtagan trolleybusga qarab yugurdi. Sariq jemperiga quyib qo‘ygandek yarashib tushgan bir o‘rim yo‘g‘on qo‘ng‘ir sochining silkinib borayotganini ko‘rib turdim. U trolleybus zinasiga oyoq qo‘yarkan, menga bir o‘girilib qaradi. Nazarimda muloyim, juda muloyim jilmayib qo‘ygandek bo‘ldi. Shundagina men uni kuzatib qo‘yishim kerakligini tushundim. Axir biz u bilan yonma-yon mahallada turamiz-ku! Ammo men kechikkan edim. Trolleybus bir silkinib yurib ketdi. Turgan joyimda serrayib qoldim. Hozirgina bo‘lib o‘tgan gap-so‘zlar quloqlarim ostida dilrabo kuy sadolaridek jaranglar, shu kuy meni bir umr sarxush qilib qo‘yayotganday bo‘lardi.
Kelasi uchrashuvgacha shu kuy og‘ushida yashadim.
Chorshanba kuni Xolidani xuddi o‘sha yerda, kinoteatr zinalari yonidagi pastak, xonaki archa tagida kutib oldim. Xolida bu safar o‘ziga sal oro bergan, boshini yaqinda yuvgan bo‘lsa kerak, uzun sochlarining nami hali qurimagan edi.
- Bugun kinoga tushmay qo‘ya qolamiz, xo‘p? – Xolida qoshini chimirib, chiroyli jilmayib qo‘ydi.
- Ixtiyoringiz…
Hali oqshom qo‘nib ulgurmagan katta ko‘chadan O’rdaga — Anhor tomonga yurib ketdik.
- Uydagilar yaxshi o‘tirishibdimi, Xolida? – dedim uning qadamiga qarab ohista borarkanman.
- Rahmat…— Xolida anchagacha jim qoldi… Anhor ko‘prigidan o‘tib daraxtzor orasiga kirdik. Oqshom eng avval shu yerga qo‘nadi. Daraxtlarning tekis shovillashi anhorning bezovta to‘lqinlari ovoziga qo‘shilib, beozor, orombaxsh sukunatni chuqurlashtirayotgandek bo‘lardi…
- O’tiramizmi? — Anhor labida turgan pastak skameykaga imo qildim.
O’tirdik. Anhorning tub-tubidan qaynab chiqayotgan suvga tikilgancha qoldik. Anchagacha ikkovimizdan ham sado chiqmadi.
- Erkin aka, siz meni odobsiz qiz deb o‘ylayapsizmi? — Xolida javdiragan ko‘zlarini ko‘zimga qadadi.
Hayron bo‘ldim.
- Nega endi?
Xolida anchagacha indamadi.
- Rost-da… O’zimdan-o‘zim sizga… – Xolida boshini yana-yam quyiroq egdi. Qiynalib-qiynalib gapirdi. – Lekin nima qilay? Faqat, faqat siz meni haydamasangiz bo‘ldi…
Butun vujudimni hali hech sezilmagan, hali hech sinab ko‘rilmagan allaqanday yoqimli titroq qopladi. Hali ishq nimaligini bilmagan yurakda nozik, juda nozik, shamchiroqdek bir o‘t – sevgiga chanqoq o‘t yiltillab turarkan. Mayingina muhabbat shabadasi bir marta, faqat bir marta siypalab o‘tsa, bu uchqun lovillab ketarkan.
- Xolida, axir nega unday deysiz? Axir men sizni… sizni… Xayolimni yolg‘iz siz olib qo‘ydingiz-ku, axir! Menga nasib bo‘ladimi, yo‘qmi, deb xavotirlanib o‘zim ham topolmay yurgan aziz bir narsani qiz muhabbatini taqdim qilasizu…
Men yana ancha-ancha gaplarni aytgim, yuragimdagi hislarimning hammasini to‘kib solgim kelardi-yu, ammo shu hislar oldida o‘zim ojiz edim…
- Rostmi? Shu gaplaringiz rostmi? —Xolida qayrilma kipriklarini ko‘tarib ko‘zlarimga tikildi.
Entikib ketdim.
- Nahotki menga ishonmasangiz? Xolida sekin bosh silkidi.
- Ishonaman… Lekin… Keling, endi bir-birimizdan sir yashirmaylik. Xo‘p?
- Sizdan nimani ham yashiray?
- Yolg‘onmi?-Xolida ayyorliq bilan qoshini uchirib qo‘ydi,-Huv, anunda, zachyot daftaringizni nega tortib oldingiz?
- Unda… unda sizning suratingiz bor edi, Xolida!
- Rostmi?-Xolida yana o‘sha bolalarcha soddalik bilan ko‘zlarini javdiratdi…
Shu kuni ikkalamiz uygacha piyoda qaytdik.
Men Xolida bilan xayrlashgan daqiqadan boshlaboq yuragimda so‘nmas bir o‘t alangalana boshladi. Bu o‘t hech to‘xtamas, visol damlari yaqinlashgan sayin kuchayar, faqat o‘zini ko‘rsam sal bosilardi-yu, xayrlashishimiz bilan yana lovillardi.
Bu o‘t ikki yilgacha, yo‘q-yo‘q, undan keyin ham, shu kungacha ham hech pasaymadi. Lekin, netayki, goho taqdir sening izmingga emas, sen taqdirning izmiga bo‘ysunishga majbur bo‘lib qolarkansan…
…Ikkinchi kursning oxirgi imtihonini topshirgan kunim Samarqandga—viloyat gazetasiga uch oylik praktikaga ketish oldidan Xolidani uchrashuvga taklif qilgandim. Ammo u kelmadi. Har gal besh minut kuttirib qo‘ysa, alamimni papirosdan olardim. Bu safar papiros ham dosh berolmadi. Xuddi o‘sha Anhor bo‘yidagi pastak skameyka yonida bir soat turdim. Yuragimni chulg‘agan shubhalar chigallashib ketdi-yu, shahar ko‘chalarida anchagacha aylanib yurdim. O’sha tanish xiyobonlar, o‘sha sokin anhor, juft-juft bo‘lib sayr qilib yurgan o‘sha sevishganlar bir dardimni o‘n qilardi.
Xayolimda ikki savol, ikki muammo hukmron edi: Xolidaning oldiga boraymi, yo‘qmi? Ehtimol, unga bir nima bo‘lgandir? Yo‘g‘-e, axir kuni kecha o‘zim ko‘rdim-ku! Agar u shunchaki noz qilayotgan bo‘lsa-chi? Shu topda uning uyiga, ostonasiga bosh urib boramanmi?
…Yo‘q, yo‘q, bari bir muhabbat ustunlik qildi. Xolidalarning ko‘chasiga qanday qilib borib qolganimni o‘zim ham bilmayman. Ularning uyi tor ko‘chaning ichida edi, ammo nechanchi eshik ekanini bilmasdim. Har safar uni kuzatib qo‘yganimda ko‘cha boshida xayrlashardik. Xolidaning o‘zi ham uyalardi shekilli, ko‘cha ichiga kirishimni xohlamasdi.
Bir lahza ikkilanib turdimu ko‘cha ichiga kirdim. Lekin yigirma qadamcha yurar-yurmas to‘xtab qoldim. Ikkala tavaqasi lang ochib qo‘yilgan eshikdan bir qo‘lida belkurak, bir qo‘lida kattakon paqir ko‘tarib Xolidaning akasi chiqib keldi. Men uning otini ham bilmasdim. U bizdan uch yil avval maktabni bitirgan, hozir allaqanday idorada ishlayotganini eshitgandim. U menga qayrilib qaramay, paqirga simyog‘och tagiga uyib qo‘yilgan ko‘mirni olib sola boshladi.
Yaqinroq kelib salom berdim. U belkurakni tashlamay, engashib turgan ko‘yi yelkasi osha menga qaradi. Qaradi-yu, birdan qaddini rostladi. Jingalak sochi ter aralash peshonasiga yopishib qolgan, ko‘mir tegib qorayib qolgan maykasi ham ho‘l bo‘lib ketgandi. Bilmadim, salomimni eshitmadi-mi, alik olmadi. Yaxshilab tanib olmoqchi bo‘lganday menga uzoq tikilib qoldi. Keyin peshona terini shaxt bilan sidirib tashladi-da, ko‘zimga tikilib turib so‘radi:
— Xo‘sh, xizmat?!
Birdan esankirab qoldim. Uyalib ketdim. Nima deyishimni bilmay to‘g‘risini aytib qo‘ya qoldim:
— Xolidaxon bormilar?
— Akasi kerak emasmi, akasi! — uning rangi o‘chib, belku-rak ushlagan qo‘li asabiy qaltiray boshladi. Meni yeb yubormoqchi bo‘lganday, tishlarini g‘ijirlatib ta’kidladi.— Qadamingni bilib bos, bola! Qizlarga osilgandan ko‘ra burningni eplasang-chi! Kimsan o‘zing! Dadangga o‘xshagan sartarosh bo‘lasan-da!.. Esing borida tuyog‘ingni shiqillatib qol, ha!
Ko‘z o‘ngim qorong‘ilashib, butun vujudim lovillab yona boshladi. Quloqlarim shang‘illab ketdi. Inson uchun bundan ortiq haqorat, bundan ham uyatli narsa bormi? Xayolimda eng muqaddas narsa deb yurgan uy shumi hali? Yuragimning eng chuqur joylarida izzatini ardoqlab yurgan kishilarim shu bo‘ldimi?
Yo‘q, men unga bir og‘iz ham gapirmadim. Gunohkor odamday boshimni quyi solgancha burildimu madorsiz oyoqlarimni sudrab bosib yurib ketdim.
Io‘q, men endi bu ko‘chaga hech qachon qadam bosmayman, hech qachon!.. Yaxshi ko‘rish — yalinish, yolvorish degan gap emas! Men Xolidaning oldida gunohkor emasman. Yalinmayman ham… Ertasiga ertalab Samarqandga jo‘nab ketdim. Ketdim-u, xayolim shu yerda — Xolida bilan qoldi. O’zimcha bu bema’nigarchilik uchun Xolidaning mendan kechirim so‘rashini ko‘tardim. Rostdan ham bir haftaning ichida Xolidadan ketma-ket ikkita xat oldim. Ikkala xatning ham mazmuni bir xil edi. «Men siz bilan uchrashishim kerak. Tezroq kelib ketmasangiz bo‘lmaydi», debdi. Qayoqqa boraman? Yana o‘sha uygami?! Kimning oldiga boraman? Meni shunchalik haqorat qilgan odamning oldigami? Nimaga boraman? Yalinish-yolvorish uchunmi?
…Xolidaga xat yozish uchun uch marta qo‘limga qog‘oz-qalam oldim-u, ammo yozolmadim. Har safar qalam ushlasam, ko‘z oldimda uning akasi jonlanar, nazarimda, menga nafrat bilan tikilib turar, ayamay haqorat qilardi.
Bari bir bo‘lmadi. Oradan ikki oycha o‘tganidan keyin Xolidaga xat yozdim. Yozishga yozdim-u, o‘zimdan-o‘zim afsuslanib qoldim. Xatimga javob kelmadi.
Qaytib borganimdan keyin Xolida bularning hammasi uchun mendan uzr so‘raydi, deb yurgandim. Yo‘q, butun xayolim puchga chiqdi. Praktika tamom bo‘lay deb qolganda, sobiq maktabdosh do‘stim Javdoddan xat keldi. Xat juda qisqa edi.
«Xolidadan umidingni uz! Erga tekkaniga o‘n besh kun bo‘ldi. Akasining o‘rtog‘iga tegibdi…»
Xatni burda-burda qilib uloqtirdim. Bevafo! Yaramas! Sotqin! Yana qay so‘z bilan atay o‘shani?
Yo‘q, mening nafratlashga, la’natlashga ham holim qolmagandi. Kipriklarimni to‘sgan yosh pardasi tomog‘imni bo‘g‘ib qo‘ygandi.
Bari bir endi ishlay olmasligimni tushundim. Lash-lushlarimni yig‘ishtirib uyga qaytdim.
Avtobusdan tushishim bilan ataylab Xolidalarning ko‘chasiga burildim. Negadir uni shu yerda, shu ko‘chada uchratishimga ishonardim. Ha, yanglishmabman. Men uni ko‘rdim. Faqat uzoqdan, orqasidan ko‘rdim. U ko‘cha eshik oldida to‘xtagan yap-yangi «Volga» mashinasining yonida xayol surgandek qimirlamay turardi. Kulrang makentosh ustidan qo‘ng‘ir sochlarini tashlab olgan.
Birovdan cho‘chigan odamdek to‘xtab qoldim. Ichkaridan oq ko‘ylak ustidan qora galstuk taqqan novchagina yigit chiqdi. Bilagidan ushlab Xolidani mashinaga o‘tqazdi. Keyin o‘zi rulga o‘tirdi-da, haydab ketdi.
Chamadon bandini jon-jahdim bilan qisganimdan barmoqlarim qirsillab, o‘ng qo‘lim titray boshladi. Molpa-rast! Amalparast!
Yana qancha turganimni bilmayman. Quyosh tikkaga kelib ayovsiz qizitardi. Asfaltdan ko‘tarilgan chuchmal hovur ko‘nglimni behud qila boshladi.
- Mayli,-dedim o‘zimni yupatib, – Xolida kuyunishga, o‘rtanishga ham arzimaydi o‘zi. Mening unga olib beradigan mashinam yo‘q-ku axir?
Bu so‘zlar bilan yupana olmasligimni bilsam ham, o‘zimni ovutishga tirishar, ammo o‘zimni ovutishga, Xolidani unutishga qancha urinsam, uning xotirasi qalbimga shuncha mahkamroq o‘rnashib borardi. Men uchun faqat bir narsa ayon edi: Xolida – bevafo qiz!
…Shu kungacha men faqat mana shu fikr bilan yashadim. Ammo, bugungi voqealar butun fikrimni ostin-ustun qilib yubordi. Ko‘zim moshdek ochildi.
…Bugun ham Xolidani xuddi o‘sha birinchi safardagi kabi trolleybusda uchratdim. Eshikdan kirishim bilan orqa deraza yonida turgan Xolidaga ko‘zim tushdi-yu, yuragim jiz etib ketdi. Indamay konduktorning yoniga o‘tib oldim. Endi pul uzatayotgan edim, orqadan Xolidaning tovushi eshitildi:
- Ikkita bilet bering…
Titrayotgan qo‘llarimni yashirish uchun shimimning cho‘ntagiga suqdim. Yo‘q, yuragimni rashk emas, g‘azab ham emas, alamli bir iztirob chulg‘ab olgandi. O’girilib qaramaslikka harakat qilib indamay turaverdim. Ammo Xolidaning o‘zi qarashga majbur qildi meni.
- Erkin aka, sizga ham bilet oldim.
Yelkam osha nazar tashladim. U haliyam o‘zgarmabdi. Faqat ko‘zlari, bolalarcha javdirab tikiluvchi ko‘zlari endi ehtiyot bilan boqardi kishiga. Rangim o‘chib ketganini o‘zim ham sezib turardim.
- Rahmat! Hisobni to‘g‘rilab qo‘ymoqchi bo‘libsiz-da… — Birdan Xolidaning ham rangi o‘chdi. Burni qisilib, lablari pirpirab uchdi. Ikki tomchi yosh ko‘zlaridan duv etib yumalab tushdi-yu, keyin yelkalari silkinib-silkinib, unsiz yig‘lay boshladi.
Dovdirab qoldim. Odamlarning bizga hayron bo‘lib tikilayotganini ko‘rib, trolleybus to‘xtashi bilan Xolidani sudrab tushib ketdim.
- O’zingizni bosing! – dedim quruqqina qilib. U yoq-bu yoqqa alanglab, tushgan joyimizni tanidim: O’rda ekan. Xolidani qo‘yib yubormay, Anhor bo‘yiga olib tushdim. Sarg‘ish qumni yalab oqayotgan suv qirg‘og‘iga yetib kelganimizdan keyin qo‘lini qo‘yib yubordim.
— Yuvinib oling…
Xolida ho‘l qumda chuqur-chuqur iz qoldirib suv bo‘yiga cho‘nqaydi. Yuvinib bo‘lgunicha skameykada o‘tirdim. Deyarli hech narsa o‘zgarmagan. Oqshom sukunatini chuqurlashtirib shovil-layotgan daraxtzor ham, ohista oqayotgan anhor ham, muyulishdagi bir tup o‘rik ham – hammasi o‘sha-o‘sha. Pastak skameyka ham o‘z o‘rnida turibdi.
Faqat, faqat bir narsa yetishmaydi. Qani o‘sha belanchakka solib allalaganday shirin hislarga yetaklagan suhbatlar? Qani o‘sha yigit qalbimning ilk muhabbat cho‘g‘ini alangalatgan ehtirosli so‘zlar, qani? Qani o‘sha bolalarcha ma’sumlik bilan javdiragan ko‘zlar, qani? Nahotki hammasi yoshlikning sirli so‘qmoqlarida to‘zonli bir iz qoldirib o‘tmishga singib ketgan bo‘lsa?
Xolida hamon cho‘nqayib o‘tirganicha suvni shapillatib yuvinar, yelkasidan oshib tushgan sochining uchi to‘lqinlar yuzida o‘ynab ho‘l bo‘lib ketgandi. Men bo‘lsam uning ko‘z yoshlari suvga qo‘shilib oqib ketayotganini his qilib turar, o‘zim ham yuragimni o‘rtab yuborayotgan hislarimni bazo‘r to‘xtatib o‘tirardim.
Nihoyat, Xolida qizil sumkachasidan shoyi ro‘molcha olib yuzlarini arta-arta yonimga kelib o‘tirdi. Anhorga tikilgancha o‘tiraverdim.
— Gapiring, Erkin aka! — dedi u qizarib ketgan ko‘zlarini menga tikib.
— Nimani?
- Bir yigitga ko‘ngil qo‘yib, boshqasiga tegib ketgan qiz qanday ta’nalarga loyiq bo‘lsa, shularning hammasini gapi-ravering…
— Sizga aytadigan gapim bitta — baxtli bo‘ling.
- Kim?
- Siz… o‘rtog‘ingiz…
- Yana qanaqa tilaklaringiz bor?
Xolidaning bu gapi ta’na bo‘lib eshitildi. Yuragimdagi iztirob o‘rnini g‘azab egalladi.
— Bo‘lgani shu! — dedim cho‘rt kesib.
Xolida anchagacha javob bermadi. Anhor qattiqroq shovillay boshladi. Xiyobon tepasida chiroqlar lip-lip etib birin-ketin yondi.
Kutilmaganda Xolida horg‘in kulib qo‘ydi.
- Qaysi kuni tush ko‘ribman: ikkalamiz shu yerda… yo‘q, bu yerda emas, boshqa joyda – kattakon anhor bo‘yida turganmishmiz. Yuvinaman deb egilsam, boshimdan ro‘molim sirg‘alib tushib, suvga oqib ketibdi. Huv birda menga ko‘k shoyi ro‘mol sovg‘a qilgandingiz-ku, ana o‘sha ro‘molmish… Qo‘limni cho‘zsam, hech yetmasmish…
«Erkin aka, qarang-qarang, ro‘molim oqib ketyapti», desam indamay turaverdingiz. «Jon Erkin aka, tutib bering ro‘molimni! Axir uni o‘zingiz olib bergansiz-ku… Qarang, endi uni boshqa odam tutib oladi», desam, arazlab burilib ketibsiz. Birpasda sizni ham, ro‘molimni ham yo‘qotib qo‘yibman… Uyg‘onsam, yostig‘im ho‘l bo‘lib ketibdi… – Xolida lablarini qimtib boshini quyi soldi. Shamol turdi. Yaproqlarning yerdagi soyasi titray boshladi. Anhorga to‘kilgan chiroq nurlari chil-chil bo‘lib ketdi. Xolida birdan boshini ko‘tarib, ko‘zlarimga ayanchli tabassum bilan tikildi.
- Esingizdami, Erkin aka, birinchi marta shu yerda, shu skameykada o‘tirib gaplashgan edik. Qiziq, biron marta bir-birimizning qo‘limizni ham ushlamaganmiz… — U birdan qo‘limdan ushlab oldi. Qo‘llarining yengil titrayotganini sezib turardim. Vujudimni tentaklarcha bir ehtiros qoplab oldi. Birpasda mast odamdek ko‘z o‘ngim qorong‘ilashdi.
Qiziq, nima demoqchi u? Axir bu… bu… Bordi-yu, payti kelib mening xotinim ham birovga shunday gaplarni aytsa…
Xolidaning qo‘lini shaxt bilan siltab tashladim. Siltab tashladim-u, uyatdan, alamdan, iztirobdan dodlab yuboray dedim. U ko‘zlarimga shunchalar ma’yus, shunchalar alamli o‘kinch bilan tikilib qoldiki, ko‘zimni qaerga yashirishimni bilmay qoldim.
Yo‘q, bunaqa tikilganidan ko‘ra ayamay tarsakilab yuborgani, dod solib yig‘lagani, odamlarni boshiga yig‘ib, meni badnom qilgani ming marta afzal emasmidi? Men undan nima bo‘lsa ham bir narsa kutardim, ammo u hamon haykaldek qotib turardi. Anchadan keyin u havo yetishmagandek en-tikib-entikib gapira boshladi:
- Siz meni… O’shanaqa… yomon xotin deb o‘ylayapsizmi? Shunaqami?
Xolida bu so‘zlarni shivirlab aytdi. Ammo shu to‘rt-besh og‘iz so‘z quloqlarimni batang keltirib, chippa bitirib qo‘ygandek bo‘ldi.
- Rost… – Xolidaning ko‘zlarida yosh yiltilladi. – Rost. Majburan qurilgan turmush xiyonat qilishga olib kelsa ehtimol. Lekin men o‘z nomusimni hech nimaga, sizning muhabbatingizga ham alishmayman…
Men nimadir demoqchi bo‘ldim. Ammo so‘z topolmadim. Xolida ham menga navbat berib o‘tirmadi.
- Siz meni… meni xiyonatchi, bevafo deb o‘ylaysizmi?
O’zingiz-chi… o‘zingiz nega menga shunaqa… beparvo qarab keldingiz?
Xolida yuzimga dadil tikilib, mendan javob kutdi. Endi u yig‘lamasdi. Men bo‘lsam shu topda bir nima deyishga ojiz edim.
- O’sha… hammasi uchun bitta men aybdormanmi? Yo‘q, muhabbatimizning uvolini ikkalamiz baravar bo‘lishib olamiz! —Xolidaning ko‘zlari o‘t bo‘lib chaqnab ketdi. Ammo bir lahzadayoq yana o‘shanday ma’yus bo‘lib qoldi. – Agar meni chindan… rostdan ham yaxshi ko‘rganingizda yozgan xatlarimga javob bermasmidingiz? Mening nima uchun o‘qishga kirolmaganimni, uydagilar bunga yo‘l qo‘yishmaganini bildingizmi? Oxirgi marta uchrashuvga borolmay qolgan kunim uyga sovchi-lar kelganini bildingizmi? O’shanda yordam berdingizmi menga? Yo‘q… – Xolida birdan o‘ksib-o‘ksib yig‘lab yubordi. -O’sha kuniyoq singlimdan uyingizga xat berib yuborgandim. Akam eshik oldida ko‘rib qolib, xatni tortib olibdi… Hammasini eshitdim… O’sha kuni siz uyga kelgan ekansiz. Akam sizni xafa qilib yuboribdi. Siz bir gap bilan arazlab ketdingiz. Men sizga ishonardim… O’zimga ishongandek ishonardim. Siz bo‘lsangiz… Men bir yo‘la hammasidan ayrildim… Agar chindan yaxshi ko‘rsangiz shunaqa qilarmidingiz… Keyin… keyin men hech kimga ishonmay qo‘ydim. Endi menga baribir edi.
Xolida chuqur iztirob bilan yig‘lar, uning har bir so‘zi yuragimni tilimlar, har tomchi yoshi qalbim yarasiga tomar edi.
- O’tinaman, yig‘lamang!- dedim titrab-qaqshab.- Xolida, yig‘lamang! Yig‘lamang!
Xolida chuqur uf tortdi.
- Mayli, Erkin aka, hammasi shirin tushdek o‘tdi-ketdi. Endi hecham qaytib kelmaydi. Faqat, sizdan bir iltimos… Endigi muhabbatingizni – boshqalarga nasib bo‘ladigan muhabbatingizni ehtiyot qiling…
Xolida sekin o‘rnidan turdi. Qizil sumkachasini bilagiga ildi-yu, menga uzoq tikilib qoldi.
- Erkin aka, esingizda bo‘lsin. Men bari bir sizni yaxshi ko‘raman. Umrimning oxirigacha yaxshi ko‘raman. Eshityapsiz-mi, oxirigacha, oxirigacha… – U yana yig‘lab yubordi. Keyin asta burildi-yu, uzoq kasaldan turgan odamday gandiraklab-gandiraklab yurib ketdi.
Qayoqqa? Nimaga? Nahotki men yoshligimning, butun umrimning oltin daqiqalari bilan abadiy vidolashsam! Nahotki u butun orzu-umidlarimni o‘zi bilan umrbod olib ketsa?
Dahshat ichida o‘rnimdan sakrab turib ketdim.
- Xolida!
Men butun xiyobonni yangratib hayqirib yubordim deb o‘ylagandim, yo‘q, bu so‘z yuragimning tub-tubidan bo‘g‘iq, alamli bir nido bo‘lib chiqdi. Muyulishdagi o‘rik yonida unga yetib, bilaklaridan mahkam ushlab oldim. U ham, men ham terak bargidek qaltirardik…
- Xolida! Jonginam. Qorako‘zim. Siz… Siz…
Men nima qilayotganimni o‘zim ham bilmas, nimadir degim, allanimalar deb hayqirgim kelardi. Xolida ko‘zlarimga xotirjam tikilib turib, past, ammo qat’iy ohangda gapirdi:
- Qo‘lingizni torting! Men birovning xotiniman.
- Xolida, axir tushunsangiz-chi! Men…
Xolida qo‘limdan beholgina, siltanib chiqdi-yu, yaproqlari oqshom shabadasida ohista silkinib turgan o‘rik tagidan burilib, muyulishda ko‘zdan g‘oyib bo‘ldi. Qarg‘ashoyi ko‘ylagining etagini, o‘ng bilagiga ilib olgan qizil sumkachasini ko‘rib qoldim.
U ketdi… U ketdi-yu, ham shirin, ham achchiq, ham quvnoq, ham alamli uzuq-yuluq xotiralar qoldi menda.
Shu xotiralardan boshqa nimam ham bor mening? Axir men muhabbatimni ehtiyot qilolmagan, asray olmagan, yolg‘iz yaxshi ko‘rish bilan kifoyalanib yurgan odamman-ku! Shu baxtimni avvalroq asrasam bo‘lmasdimi!
…Ko‘zlarimda yosh qalqidimi? Yo‘q-yo‘q. Nega? Endimi?

Hayallerin Esiriyim - Ötkir Haşimov (Hikaye)

HAYALLERİN ESİRİYİM

“Görmeyeyim desem gözüm kör değil,

 Yürümeyeyim desem ayağım sağlam.

 Ama kalpler artık birlikte çarpmıyor,

 Hayallerin esiriyim.”

Mirtemir

***

O gitti… Yaprakları akşam yelinde ağır ağır sallanan kayısı ağacının altından dönüp geçti, dönüşte gözden kayboldu. Atlas gömleğinin eteğine, koluna takıp aldığı kırmızı çantasına bakıp kaldım. O gitti… Kulaklarımda Anhor suyunun kıkır kıkır gülüşü ve kırgınlıkla dolu bir kız ağlaması kaldı.

O gitti ve gözümün önünde ızdırapla dolu, hem yakın hem uzak siması kaldı.

Gözlerimde yaş kaldı mı? Yok, yok. Nihayet şimdi... O gitti ve hayalimde hem tatlı, hem acı, hem neşeli, hem elemli paramparça hatıralar kaldı…

Onun gibi ben de birinci sınıfta okuyordum. Birinci imtihanda başarılı olmuştum. Tuhaf, gençlik çağı işte... Birinci sınıf öğrencilerinin hepsinde var olan alışkanlık bende de vardı. Kendimi çok bilgili, üst sınıflarda hatta hocalarımızdan çok şey bilen kişi zannederdim. Evet, ben guruluydum. Bunun üstüne bir de birinci imtihandan yüksek not aldım. Ben mutluydum. Bir yerlere uçmayı, yükseklere kanat açmayı istiyordum. Kalabalık kaldırımlardan geçerken hiç kimseyi görmez, hiçbir şeyi fark etmezdim.

Troleybüse bindim. Başköşeye oturup kitap karıştırmaya başladım. Kitap okuyordum ama satırların manasını dahi anlamıyordum. Hayallerim beni uzaklara sürüklüyordu. Yanıma gelip oturan kızla da ilgilenmedim. Bir ara o “hıh” diye gülmeye başladı.

-İnsana dönüp bakmaz mısınız Erkin Bey? İrkilip döndüm.

-Yaa, Halide… Mahcubiyetten kıpkırmızı olsam gerek, Halide neşeli neşeli gülüyordu.

Mahcup durumda gülümseyip ona baktım. Hiç değişmemişti. Her zaman olup bitenden habersiz bir şeyleri bekleyen kara gözleri de çehresine dünyadan habersiz, boş boş bakan bir ifade veren kalın dudakları da değişmemişti. Bu işte o Halide idi. Hiç değişmemişti. Fakat bana “bey” diye hitap edişine hayran kaldım. Okulda olsa her zaman “hey çocuk” diye çağırırdı şeytan kız!..

Daha hayallerimi toparlayamadan Halide yine hücuma geçti:

-Ya, öğrenci mi oldunuz? Okul hayatı iyi gidiyor mu?

            -Hım dedim, sözümün yarısını yuttum. Ben ona “siz” mi “sen” mi dediğimi bilmeden bir an şaşkınlık geçirdim. Sırf konuşmuş olmak için soruyordum:

-Siz nerede okuyorsunuz Halide?

Halide sorumu işitmedi mi yoksa cevap vermeğe değer bulmadı mı bilmem, yüzünü başka tarafa çevirdi, etrafa bakınmaya başladı. Biraz önde ayakta duran kadını çağırıp yerini verdi. Ben de hemen ayağa kalkıp yanına gittim. İkimiz yan yana öylece sessiz gittik. Sonra Halide önceki gibi gülümseyip sordu:

-Gazeteci olacaksınız öyle mi… Görsem olur mu? diyen  Halide elimdeki kitabı aldı.

-Lui Aragon!  İyi yazar olsa gerek, değil mi?

Ben cevap vermeden başımı salladım. Halide kitabı karıştırırken içinden imtihanlardan aldığım notlarımı yazdığım defterim çıkıverdi. O benden yana baktı:

-İzinsiz görsem kızmazsınız değil mi?

Ben önce “olur” dedim ya birden onun ellerini tuttum. Fotoğraf… Defterin içinde onun fotoğrafı vardı. Görse neler düşünürdü. Mezuniyet gecesinin düzenlendiği gün sınıf arkadaşlarımızla fotoğraflarımızı birbirimize vermiştik. Nedense o zamandan beri Halide’nin fotoğrafını yanımda taşıyordum. Niçin bunu yaptığımı ben de bilmiyordum. Lakin Halide’nin bana bir başka gözle bakışı çocukların diline düşmüştü o zamanlar. Bende de sevgi mi, başka bir şey mi ne olduğu belirsiz bir his uyanmıştı o zamanlar… Ama nedendir bilmem şimdi ona fotoğrafını göstermek istemiyordum.

-Halide, özür dilerim. Mümkün değil dedim yapmacık bir gülümsemeyle.

            -Ben özür dilerim. Sizin özel işlerinize karışamam. Halide benimle alay mı etti, samimi mi söyledi bilmiyorum. Aradaki soğukluğu giderecek bilinen bir söz arıyordum ama dilime bir kelime bile gelmiyordu. Troleybüs Hadra’ya yaklaşırken Vatan sinemasının kocaman afişleri görünüp kayboldu.

-Güzel film var. Sinemaya girelim mi?

Ben bu sözü de aradaki nahoş durumu ortadan kaldırmak için söyledim. Ansızın sinemaya gitme teklifim Halide’yi tereddütte bıraktı. Ben onun hayır demesini bekliyordum. Ama o hayır demedi. Omuzlarını silkip “bilmem ki” dedi.

-Tamam, yürü dedim sevinçle.

Sinemadan çıkıp merdivenlerin yanındaki küçük çam ağacının altında durduk.

            -Erkin Bey, biliyor musunuz? Halide’nin yanakları kıpkırmızı oldu. Saçından bir örgüyü eline aldı. Kesik kesik söyledi:

            -Ben size engel olmuyor muyum? O an gözüme çok temiz, çok ve saf aynı zamanda çok esrarengiz göründü. Bu sorudan sonra ben de şaşırıp kaldım.

-Hayır, neden sordun?

            -Eğer engel olmuyorsam gelecek hafta bu gün, bu saatte, buraya gelsek olur mu? Halide iyice kızardı. Kalın kavisli kirpikleri yüzüne döküldü.

-Halide, gelir misin? Gerçekten gelir misin dedim sevinçle.

-Gitmeliyim. Hoşça kal!

            Halide gözlerini yerden ayırmadan hızla döndü. Gelip durakta bekleyen troleybüse bakarak koştu. Sarı kazağının üstüne çok yakışan kumral saçından bir örgünün uçuştuğunu gördüm. Troleybüsün merdivenine ayak basarken dönüp bana baktı. Gözümde sıcak, sıcacık gülümseyen hayali kaldı. O an onunla birlikte gidip evine bırakmam gerektiğini hatırladım. Biz onunla aynı mahallede oturuyorduk. Ama geç kalmıştım. Troleybüs bir silkinip hareket etti. Yerimde donup kaldım.  O esnada söylenen sözler kulağımda ahenkli nağmeler gibi çınlar, bu şarkı beni ömür boyu mest ederdi. Gelecek buluşmamıza kadar o nağmelerin kucağında yaşadım.

            Çarşamba günü Halide’yi aynı yerde, basamakların yanındaki küçük çam ağacının altında bekledim. Halide bu kez makyaj yapmış, başını yakında yıkamış olsa gerek ki uzun saçlarının nemi halen kurumamıştı.

-Bugün sinemaya gitmiyoruz, tamam mı?

Halide kaşlarını kaldırıp, güzel bir gülümsemeyle:

-Nasıl isterseniz…

Halen akşam karanlığının çökmediği büyük caddeden Anhor tarafına yürüdük.

Onun adımlarına bakarak yavaş yavaş yürürken,

-Evdekiler iyiler mi Halide?

                  -Teşekkür ederim. Halide öylece sessiz kaldı. Anhor köprüsünden geçip ağaçların arasına girdik. Akşam karanlığı önce buraya çökerdi. Ağaçların pürüzsüz hışırtısı, Anhor’un bezgin dalgalarına katılıp sessiz, huzur verici sükûneti derinleştiriyordu.

            -Oturalım mı? Anhor kıyısında duran alçacık iskemleyi işaret ettim. Oturduk. Anhor’un derinliklerinden çıkan suya dalıp gittik. Bir müddet ikimiz de sessiz kaldık.

            -Erkin Bey! Siz beni edepsiz bir kız diye mi düşünüyorsunuz? Halide masum gözlerini gözüme dikti. Şaşırıp kaldım.

            -Niye sordun?

            Halide bir müddet cevap vermedi.

            -Doğru. Benden… Ben size… Halide başını iyice önüne eğdi. Zorlanarak devam etti:

            -Lakin ne yapabilirim? Siz beni yanınızdan kovmayın yeter…

            O anda bütün bedenimi fark edilmesi güç, daha önce hiç hissetmediğim, daha önce hiç yaşanmamış, hoş bir titreme kapladı. O ana kadar aşkın ne olduğunu bilmeyen kalbimde nazik, çok nazik, karanlığı aydınlatan ışık gibi sevgiye susamış bir ateş kıvılcımlanıp tutuşuyordu.

            -Halide, neden öyle konuşuyorsun. Ben sizi… Sizi... Sizi… Hayallerimde yalnız siz varsınız. Hayallerimi yalnız siz süslediniz. Bana nasip olur mu, olmaz mı diye endişe ederken benim asla elde etmeyi ümit etmediğim bir şeyi, güzel bir kızın aşkını bana takdim ediyorsunuz.

            Ben, tekrar tekrar bu sözleri söylemek, kalbimdeki hislerin hepsini ortaya dökmek istiyordum ama hislerimi açıklamaktan acizdim.

            -Doğru mu? Bu söyledikleriniz doğru mu? Halide, kavisli kirpiklerini kaldırıp gözlerime baktı. Arzulara gark oldum.

            -Bana inanmasanız şaşılacak şey… dedim.  Halide yavaşça başını salladı:

            -İnanıyorum. Lakin… Gelin bundan sonra birbirimizden gizli sırrımız olmasın. Tamam mı?

            -Ben sizden neyi saklıyorum ki?

            -Yalan mı? Halide, kurnazca kaşlarını kaldırdı ve devam etti:

            -Hani o gün… Not defterinizi neden elimden çekip aldınız?

            -Onda sizin fotoğrafınız vardı Halide.

            -Doğru mu bu? Halide, küçük çocuklara has bir saflıkla göz süzdü.

            O gün ikimiz birlikte eve kadar yürüdük. Halide ile vedalaştığımız dakikadan itibaren kalbimde bir ateş alevlenmeye başladı. Bu ateş hiç durmadan yanar, buluşma zamanı yaklaştıkça daha da güçlenirdi. Yalnız Halide’yi gördüğüm zaman sel onu bastırır, vedalaştıktan sonra yine alevlenirdi.

            Bu ateş iki yıl boyunca… Hayır… Hayır… Ondan sonra da… Şu güne kadar hiç durmadı. Lakin elden ne gelir ki her zaman kader senin isteğine uymaz; sen her zaman kaderin emrine boyun eğip kalırsın.

            …İkinci sınıfın son imtihanını geçtiğim gün Semerkand’a “Vilayet” gazetesine üç aylık staja gitmeden önce Halide’ye görüşmek istediğimi bildirdim. Ama o gelmedi. Her buluşmamızda beş dakika bekletse acısını sigaradan çıkarırdım. Bu sefer sigara da derdime ortak olamadı. Anhor kıyısındaki o alçak iskemlenin yanında neredeyse bir saat ayakta bekledim. Üstüme yüklenen şüphe içinden çıkılmaz bir hal aldı. Şehrin caddelerinde o vaziyette dolaşıp durdum. İşte bildiğimiz parklar, işte bildiğimiz Anhor suyu, çift çift etrafı seyrederek yürüyen sevgililer bir derdimi ona çıkarıyorlardı.

            Hayalimde iki soru, iki bilmece hakimdi: Halide’nin yanına varayım mı, varmayayım mı? Yoksa başına bir iş mi geldi? Yok canım… Daha dün gece gördüm ya… Eğer o böyle nazlanıyorsa şimdi onun kapısına yürüyüp gideyim mi?..

            … Hayır… Hayır… Sevgi galip geldi. Halidelerin caddesine nasıl yürüyüp geldiğimi bilmiyorum. Onların evi sokağın içindeydi ama kaçıncı kapı onlarındı bilmiyordum. Her sefer onunla birlikte gelip ayrıldığımızda sokağın başında vedalaşırdık. Zannedersem Halide utanır, sokak arasına girmemi istemezdi.

            Bir an tereddüt edip durdum ve sonra sokağa girdim. Yirmi adım kadar yürür yürümez durup kaldım. İki kanadı açık kapıdan bir elinde kürek, bir elinde büyükçe bir kova taşıyan Halide’nin ağabeyi çıkıp geliverdi. Adını bilmiyordum. Bizden üç yıl evvel İlköğretim Okulundan mezun olmuştu. Halen hangisi bilmem ama bir devlet dairesinde çalıştığını duymuştum. O bana dönüp bakmadı. Elektrik direği dibinde yığılmış kömürü alıp kovaya doldurmaya başladı.

            İyice yaklaşıp selam verdim. Küreği bırakmadan, eğilip doğrulan omuzu üstünden bana baktı. Baktı ve birden doğruldu. Kıvırcık saçları terli alnına yapışmış, kömür değip kararan atleti terden sırılsıklam olmuştu. Selamımı aldı mı, almadı mı, işitmek mi istemedi bilmiyorum. İyice tanımak ister gibi bana uzun uzun bakarak dikilip kaldı. Sonra alnının terini hızla sildi. Gözüme bakıp sordu:

            -Buyurun, ne istemiştiniz?

            -Halide Hanım evdeler mi?

            -Ağabeyi olmaz mı, ağabeyi? Rengi değişmiş, kürek tutan eli öfkeden titremeye başlamıştı. Beni yiyip yutacak gibi dişlerini gıcırdatıp devam etti:

            -Adımını doğru at çocuk! Kızlara asılmadan önce burnunu sil beceriksiz! Sen kimsin? Baban gibi bir berber olacaksın sonunda… Aklın varsa toynaklarını tıkırdatıp git buradan… Anladın mı?

            Gözlerim karardı. Bütün bedenim alev alev yanmaya başladı. Kulaklarım çınlıyordu. İnsan için bundan büyük hakaret, bundan utanç verici başka bir şey var mıydı?

            Hayır. Ben ağzımı açıp ona bir söz bile söylemedim. Suçlu gibi başımı önüme eğip geri döndüm. Dermansız ayaklarımı sürükleyerek yürüdüm, gittim.

            Yok… Bundan böyle bu sokağa asla adımımı atmam. Asla… Hoş görme, yalvarma, yakarma söz konusu olamaz! Ben Halide’nin karşısında suçlu değilim. Yalvarmıyorum da… Ertesi sabah Semerkant’a gittim. Gittim ama hayalim hala orada Halide’yle kaldı. Bana kalsa bu nahoş olay için Halide’nin benden özür dilemesini bekliyordum. Gerçekten de bir hafta içinde Halide’den iki mektup aldım. İki mektubun da ana fikri aynı idi. “Sizinle hemen buluşmamız gerek. En kısa zamanda gelmezseniz bizim için iyi olmayacak.” Nereye gideceğim? Yine o eve mi? Kimin karşısına çıkacağım? Bana bu kadar hakaret eden adamın karşısına mı? Niçin gideyim? Yalvarıp yakarmak için mi? Halide’ye mektup yazmak için üç kez elime kâğıt, kalem aldım. Ama yazamadım. Kalemi her elime alışımda Halide’nin ağabeyi gözümün önünde canlanır, karşımda bana nefretle bakar, durmadan hakaretler ederdi.

            Ne yapsam da olmadı. Aradan iki ay geçtikten sonra Halide’ye mektup yazdım. Yazmasına yazdım ama yine ben üzüldüm. Mektubuma cevap gelmedi. Geri dönüşümde Halide olanlar için benden özür diler diye düşünüyordum. Hayallerim boş çıktı. Staj bittiğinde eski okul arkadaşlarımdan Cevad’dan bir mektup aldım. Mektup çok kısaydı: “Halide’den ümidini kes. Evlenmesine on beş gün kaldı. Ağabeyinin bir arkadaşı ile evlenecek.”  Mektubu buruşturup attım. Vefasız! Hayırsız! Adamı üç kuruşa satan! Bu yaptığına ne demeli? Olmadı. Ben nefret edecek, lanet okuyacak halde değildim. Kirpiklerime dökülen gözyaşlarım boğazımı tıkamıştı. Bundan sonra çalışamayacağımı, işe yaramayacağımı düşündüm. Öteberimi toplayıp eve döndüm. Otobüsten inince bilerek Halide’lerin sokağına yöneldim. Nedense onunla buralarda karşılaşacağıma inanıyordum. Evet, yanılmamışım. Ben onu gördüm fakat uzaktan, arkasından görebildim. O, sokakta, kapının önünde bekleyen yepyeni “Volga”  otomobilin yanında, hayallere dalmış, hareketsiz duruyordu. Kül rengi yeleğinin üstünden kumral saçlarını salıvermişti.

                 Bir şeyden korkmuş gibi kalakaldım. İçeriden beyaz gömlek üstüne siyah kravat takmış zayıf bir delikanlı çıktı. Halide’yi bileğinden tutup otomobile bindirdi. Sonra direksiyona geçti, sürüp gitti.

                 Çantamın sapını can havliyle sıktığımdan parmaklarım ezilmiş, sağ elim titremeye başlamıştı. “Mal mülk hastası… Büyük emellerin hastası…”  Hala nasıl ayakta kalabildim bilmiyorum. Güneş yükselmiş, amansız yakıyordu. Asfalttan delice yükselen sıcak içime huzursuzluk veriyordu.

                 Kendimi avutmak için,

                 -İyi oldu. Halide için yanmaya da üzülmeye de değmez. Benim ona otomobil alacak halim mi vardı?

                 Bu sözlerle avunamayacağımı bilsem de avunmaya çalışıyordum. Ama kendimi avutmaya, Halide’yi unutmaya ne kadar uğraşsam da onun hatırası kalbimdeki yerini daha da sağlamlaştırıyordu. Ancak bana göre bir mesele gayet açıktı: “Halide vefasız kız!”

                 Bu güne kadar bu düşüncedeydim. Bugün olanlar düşüncelerimi altüst etti. Gözlerim fal taşı gibi açıldı.

                 Bugün Halide’yle aynı ilk karşılaşmamızda olduğu gibi troleybüste gördüm. Kapıdan girerken arka kapının yanında ayakta duran Halide’ye gözüm ilişti ve yüreğim “cız” etti. Sessizce biletçinin yanına geçtim.  Tam para veriyordum ki arkadan Halide’nin sesi işitildi:

                 -İki bilet verir misiniz?

                 Titreyen ellerimi gizlemek için pantolonumun ceplerine soktum. Hayır… Kalbimi kıskançlık değil, öfke de değil, acılı bir ızdırap kaplamıştı. Dönüp bakmamaya çalışarak sessiz duruyordum. Ama Halide beni kendinden tarafa bakmaya mecbur etti:

                 -Erkin Bey! Size de bilet aldım.

                 Omzumun üstünden başımı çevirip baktım. O hiç değişmemişti. Ancak gözleri… Çocuklar gibi gülümseyerek bakan gözleri şimdi bana ihtiyatla bakıyordu. Ben de rengimin değiştiğini fark ettim.

                 -Teşekkür ederim. Hesabı kapatmak istiyorsunuz demek…

                 Birdenbire Halide’nin de rengi değişti. Burnu kısılıp dudakları titremeye başladı. Gözlerinden iki damla yaş düştü. Sonra omuzlarını oynatarak sessiz sessiz ağlamaya başladı. Şaşırıp kaldım. Adamların bize şaşkın şaşkın baktıklarını görünce troleybüsün durmasıyla Halide’yi sürükleyerek indirdim. Ona:

                 -Kendinize gelin! dedim öylesine. O yana bu yana bakınırken indiğimiz yeri hatırladım: İşte yine oradaydık. Halide’nin gitmesine izin vermedim. Anhor kanalı kıyısına götürdüm. Sapsarı kumları yalayıp akan suyun kıyısına gelince elini bıraktım:

                 -Yüzünüzü yıkayın dedim. Halide ıslak kumlar üzerinde derin izler bırakarak su kenarına çöktü. Yüzünü yıkaması bitinceye kadar iskemlede oturdum. Burada hemen hemen hiçbir şey değişmemişti. Akşam sessizliğine derinlik katan ağaçların hışırtısı da, ağır ağır akan Anhor da, köşedeki kayısı ağacı da her şey aynı. Alçacık iskemle de aynı yerinde duruyordu.

                 Ancak bir şey eksikti. Nerde o, insanı bebeği beşiğe yatırılan bebeğe söylenen ninniler gibi tatlı duygulara götüren sohbetler? Nerde o delikanlı kalbimin ilk sevgi çağlarını alevlendiren ihtiraslı sözler, nerde? Nerde o çocuklar gibi masum gülümseyen gözler, nerde? Ne yazık ki hepsi gençliğin büyülü labirentlerinde tozlu birer iz bırakarak kaybolup gitmişler mi ne? Halide su kıyısına çöküp yüzünü yıkarken omzundan dökülen saçları dalgaların üzerinde oynuyor, ıslanıp gidiyordu. Bense onun gözyaşlarının suya karışıp gittiğini hissettikçe yüreğimi kaplayan can sıkıcı duygulara zorlukla bastırıp oturuyordum.

                 Sonunda, Halide kırmızı çantasından atlas mendilini çıkarıp yüzünü kurulaya kurulaya yanıma gelip oturdu.

                 -Konuşun Erkin Bey! dedi kızaran gözlerini bana dikip.

                 -Neyi?

                 -Bir delikanlıya gönül verip başkasıyla evlenen kız nasıl ayıplanmaya layıksa bunların hepsini söyleyiverin.

                 -Size söyleyecek tek sözüm var: Mutlu olun.

                 -Kim?

                 -Siz ve eşiniz…

                 -Başka ne dilekleriniz var?

                 Halide’nin bu sözünden benimle alay ettiğini düşündüm. Kalbimdeki ızdırabın yerini öfke aldı.

                 -Olan biten ortada, dedim sözü kısa keserek.

                 Halide bir müddet cevap vermedi. Anhor çağlayarak akmaya başladı.  Parkı aydınlatan ışıklar bir bir yandılar. Halide isteksizce güldü:

                 -Bir gün düş gördüm, ikimiz buradaydık… Yok, burada değil… Belki başka bir yerdeydik. Anhor kıyısındaydık. Yüzümü yıkamak için eğiliyorum. Başımdaki örtü sıyrılıp düşüyor, akan suya kapılıp gidiyor. O zaman bana mavi atlas bir başörtüsü hediye etmiştiniz ya. İşte o başörtüsüymüş suya düşüp giden. Elimi uzatıyorum, yetişmiyor… “Erkin Bey, bakın bakın, başörtüm suya düşüp gitti. Alıverin lütfen” diyorum, uzaklaşıyor, dönüp gidiyorsunuz. Bir anda sizi de başörtümü de kaybediyorum. Uyandığımda yastığım sırılsıklam olmuştu.

                 Halide, dudaklarını kıpırdatarak başını eğdi. Rüzgâr sustu. Yaprakların yere düşen gölgesi titremeye başladı. Anhor’a dökülen ışık huzmeleri pırıl pırıl oldu. Halide başını kaldırıp aydınlık bir tebessümle gözlerime baktı.

                 -Hatırlar mısınız Erkin Bey? İlk kez burada, bu iskemlede oturup sohbet etmiştik. Tuhaf, bir kere bile birbirimizin elini tutmamışız. O, birden elimi tuttu. Ellerinin hafifçe titrediğini hissettim. Bedenimi delice bir ihtiras kapladı. Bir anda sarhoş olmuş gibi gözlerim karardı. Tuhaftı. Ne demek istiyordu bu? Benim eşim gelip de birine bu sözleri söylese…

                 Halide’nin elini sertçe ittim. Sertçe ittim ve utancımdan, elemimden, ızdıraptan kızıp bağırıp kovmak istedim. O gözlerime öyle acılı hüzünle baktı ki gözlerimi nereye kaçıracağımı bilemedim. Hayır. Böyle bakacağına beni tokatlayıp kovması, feryat edip ağlaması, etraftakileri başıma toplayıp adımı kötüye çıkarması bin kat daha iyiydi. Ben ondan böyle bir şey beklerdim ama o heykel gibi sert duruyordu. Sonra nefes alamıyor gibi kesik kesik söylemeye başladı:

                 -Siz beni… Öyle… Kötü kadın diye düşünüyorsunuz, öyle mi?

                 Halide bu sözleri sessizce söyledi. Ama o sözleri kulaklarımı adeta sağır etmiş, perdeleyip bırakmıştı. Devam etti:

                 -Doğru… Halide’nin gözlerinde yaşlar ışıldadı. Devam etti:

                 -Doğru. Zorla kurulan evlilik muhtemelen ihanet getirir. Lakin ben kendi namusumu hiçbir şeye, sizin sevginize de değişmem.

                 Bir şeyler söylemek istiyordum ama söz bulamıyordum. Halide de söz sırası vermiyordu:

                 -Siz beni vefasız, ihanet eden biri diye mi düşünüyorsunuz? Kendinize bakın. Kendinize! Siz bana böyle pervasızca davranıp buraya getirdiniz?

                 Halide, korkusuzca yüzüme baktı, benden cevap bekliyordu. Artık ağlamıyordu. Bense o an söz söylemekten acizdim. Devam etti:

                 -İşte böyle… Her şey için bir tek ben mi suçluyum? Aşkımızın vebalini ikimiz bölüşmeliyiz. Halide’nin gözleri ateş olmuş, kıvılcım saçıyordu. Lakin bir an geldi ki yine hüzünleniverdi.

                 -Eğer beni gerçekten sevseydiniz… Gerçekten sevseydiniz o zamanlarda yazdığım mektuplara cevap vermez miydiniz? Benim niçin okumaya devam edemediğimden, evdekilerin buna izin vermediğinden haberiniz var mı? Son buluşmamıza gelmediğim gün evde dünürler olduğunu biliyor muydunuz? O durumda bana yardımcı oldunuz mu? Hayır… Halide acı acı ağlayarak devam etti:

                 -O günlerde mektup yazıp kız kardeşimle evinize gönderdim. Ağabeyim kapının önünde onu görüp elindeki mektubu zorla aldı. Hepsini işittim. O gün siz evimize geldiniz. Ağabeyim sizi rencide edip kovdu. Siz bir kötü sözle çekilip gittiniz. Oysa ben size inanıyordum. Kendime nasıl inanıyorsam öyle inanıyordum size. Ben her şeyimi kaybettim. Eğer beni sevseydiniz böyle yapar mıydınız? Sonra…

                 Halide, derin bir ızdırapla ağlıyor, onun her sözü yüreğimi paramparça ediyordu. Her damla gözyaşı kalbimdeki yarama damlıyordu… Titreyerek;

                 Yalvarıyorum, ağlama! Halide, ağlama! Ağlama!

                 Halide derin bir “of” çekti.

                 -İşte böyle Erkin Bey. Hepsi tatlı bir rüya gibi geçti, gitti. Artık geri gelmeyecek. Ancak, sizden bir ricam var… Bundan sonra sevginize, başkalarınıza nasip olacak sevginize dikkat edin…

                 Halide, yavaşça yerinde kalktı. Kırmızı çantasını koluna taktı. Bana uzun bir süre bakıp;

                 -Erkin Bey, aklınızda bulunsun. Ben sizi hep sevdim. Ömrümün sonuna kadar da seveceğim. Duydunuz mu? Ebediyen… Ebediyen…

                 Halide tekrar ağlamaya başlayıp yürüdü. Sonra aşağı döndü ve uzun bir hastalıktan sonra yeni ayağa kalkmış insan gibi yalpalayarak yürüyüp gitti.

                 Nereye gitti? Niçin gitti? Ne yazık ki ben, gençliğimin hatta bütün ömrümün altın dakikaları ile ebedi olarak ayrılıyordum. Ne yazık ki Halide bütün arzu ve ümitlerimi de alıp götürüyordu. Dehşet içine yerimden sıçrayıp doğruldum:

                 -Halide!

                 Ben parkta yankılanan bir sesle haykırdığımı düşündüm ama hayır… Bu söz yüreğimin derinlerinde gelen boğuk bir yakarış gibi çıktı. Köşedeki kayısı ağacının yanında ona yetişip kollarında sımsıkı tuttum. O da ben de yaprak gibi titriyorduk…

                 -Halide! Canım benim. Karagözlüm. Siz… Siz…

                 Ben ne yaptığımı bilmiyordum. Ne dediğimi de… Ne olursa olsun haykırmak istiyordum. Halide gözlerime bakıp dostça, tevazu ile ama emredici bir ahenkle;

                 -Elinizi üzerimden çekin! Ben evli bir kadınım.

                 -Halide! Anla beni. Ben…

                 Halide dermansızca silkinip ellerimden kurtuldu. Yaprakları akşam yelinde ağır ağır sallanan kayısı ağacının altından dönüp geçti, köşede gözden kayboldu. Atlas gömleğinin eteğine, sağ koluna taktığı kırmızı çantasına bakıp kaldım.

                 O gitti… O gitti ve bende hem tatlı hem acı, hem neşeli hem elemli paramparça hatıralar kaldı.

                 Benim o hatıralardan başka neyim var? Ben artık sevgime dikkat etmiyorum, onu kollamıyorum. Yalnız iyi niyetli bir insan olmakla yetiniyorum. Şu talihimle önceden ilgilensem olmaz mıydı?

                 Gözlerimde yaş mı var? Hayır… Hayır… Niçin? Sırası mı?